اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَبَدَأَ بِأَوعِيَتِهِم قَبل‌َ وِعاءِ أَخِيه‌ِ ثُم‌َّ استَخرَجَها مِن وِعاءِ أَخِيه‌ِ کَذلِک‌َ کِدنا لِيُوسُف‌َ ما کان‌َ لِيَأخُذَ أَخاه‌ُ فِي دِين‌ِ المَلِک‌ِ إِلاّ أَن يَشاءَ اللّه‌ُ نَرفَع‌ُ دَرَجات‌ٍ مَن نَشاءُ وَ فَوق‌َ کُل‌ِّ ذِي عِلم‌ٍ عَلِيم‌ٌ (76)
پس ابتداء کرد يوسف بظروف و بارهاي آنها پيش از بار برادرش پس از آن استخراج کرد و بيرون آورد از بار برادرش همين نحو تمهيد زديم براي يوسف نبود که بگيرد برادر خود را در آئين ملک مگر آنکه مشيت الهي تعلق
جلد 11 - صفحه 244
گرفته باشد ما بلند ميکنيم درجات هر که را اراده کنيم و فوق هر صاحب علمي عالمي است.
فبدء فاعل بدء يوسف است با اينکه مسلما يوسف مباشر نبوده لکن چون بامر او و دستور او بود استناد فعل باو داده شده و الّا فاعل بالمباشره همان شخص است که مأمور بتفتيش بوده.
بِأَوعِيَتِهِم مرجع ضمير هم ممکن است ساير برادران يوسف باشند و ممکن است تمام عير باشند برادران و غير برادران، و سرّ ابتداء باوعيه آنها اينکه بود که متوجه نشوند که يک سرّي در اينکه عمل باشد اگر ابتداء بوعاء برادرش کرده بود آنها متوجه ميشدند که اينها ميدانستند کجا است و متعمد بودند.
قَبل‌َ وِعاءِ أَخِيه‌ِ بلکه اينکه ابتداء دلالت ديگري هم دارد که مفتش هر جا که بيشتر احتمال ميدهد زودتر تفتيش ميکند ميخواستند ببرادران برسانند که احتمال بودن دربار إبن يامين در ميان احتمالات از همه ضعيف‌تر بوده بلکه شايد بتوان گفت که ابتداء بساير اوعيه عير بوده پيش از اوعيه برادران از اينکه جهت ثُم‌َّ استَخرَجَها مِن وِعاءِ أَخِيه‌ِ ضمير تأنيث در استخرجها بمناسبت ساقيه بوده چنانچه ضمير مذکر در آيه قبل بمناسبت صاع بوده و باب استفعال چنين هست که بيرون آورده شده بعبارت اخير يعني اخراج بيرون آوردن است و استخراج بيرون آورده شده و مستخرج يوسف است بهمان معني که ذکر شد که بامر او بوده گفتند برادران متوجه شدند بابن يامين که آبروي ما را بردي و ما را بدنام کردي که صاع ملک را در وعاء خود گذاردي گفت من چنين نکردم همان نحوي که بضاعة شما را در رحال شما گذاردند و شما متوجه نشديد منهم متوجه نشدم بلکه ممکن است شما براي آن محبتها که ملک نسبت بمن کرد و حسد برديد شما چنين کرديد که مرا نزد ملک بي‌آبرو کنيد و از نظر آن بيندازيد
جلد 11 - صفحه 245
کَذلِک‌َ کِدنا لِيُوسُف‌َ از اينکه جمله استفاده ميشود که اينکه تمهيد و مکيدة بوحي الهي بوده بيوسف براي نگاه داشتن برادرش و الا خود يوسف متوجه اينکه قسمت نبود چنانچه حمله بعد هم شاهد بر اينست.
ما کان‌َ لِيَأخُذَ أَخاه‌ُ فِي دِين‌ِ المَلِک‌ِ ما نافيه است يعني نبود و نميتوانست که برادرش را نگاه دارد و تعبير بدين ملک براي اينست که حکم ملک مصر و قضاوت او اينکه نبوده که سارق را استرقاق کند يا نگاه دارند براي خدمت تا مدتي و اينکه حکم و قضاوت در طريقه يعقوب و فرزندانش بود لذا اول از آنها پرسيد جزاء سارق چيست آنها گفتند اخذ سارق و استرقاق آن يا حبس و استخدام آن و آنها را بقضاوت خود آنها مأخوذ کرد بعلاوه اگر بدون اينکه مکيده ميخواست نگاه دارد در نظر آنها ظلم بود و خلاف عدالت.
إِلّا أَن يَشاءَ اللّه‌ُ که مشيت الهي اينکه نحو تعلق گرفت که از اينکه راه اخذ کند و معناي کيد اينست که مقصدي داشته باشد انجام دهد بنحوي که طرف متوجه نشود مثل همان وضع بضاعة آنها در رحال آنها پس کيد مطلقا مذموم نيست.
نَرفَع‌ُ دَرَجات‌ٍ مَن نَشاءُ خداوند هر کس را بقدر قابليت و استعداد آن افاضه ميفرمايد انبياء را بتفاوت مراتب آنها، اولياء را باندازه قابليت آنها و هکذا الامثل فالامثل.
وَ فَوق‌َ کُل‌ِّ ذِي عِلم‌ٍ عَلِيم‌ٌ حتي مثل نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل طاهرينش که علّمهم علم ما کان و ما يکون الي انقضاء خلقه و فوق آنها ذات مقدس او است هو العليم الخبير.
246