تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ وَ قالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ فَهُوَ کَظِيمٌ (84)
وَ تَوَلَّى عَنْهُمْ: و اعراض نمود و رو برگردانيد از فرزندان بشدت حزن و اندوه. چون خبر حبس بنيامين و ماندن يهودا يا روبيل يا لاوى با او در مصر و اين قسمت مهيج شد غم فراق يوسف را. وَ قالَ يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ: و گفت اى اندوه و طول حزن من بر يوسف. کلمه «يا اسفا» «يا عجبا» «يا ويلى» «يا حسرتا» کنايت از شدت حال غم باشد، پندارى که اندوه را ندا مى‌کند و مى‌گويد: بيا که جاى تو و آمدن توست.
تبصره: نزد اين واقعه حزن يعقوب عليه السّلام مفارقت بر يوسف عظيم شده به وجوهى:
1- آنکه حزن جديد تقويت کند حزن قديم را و او مهيج آن شود و جراحت بر جراحت، درد و الم را زياد گرداند.
2- آنکه بنيامين و يوسف از يک مادر و شباهت تامّ در صورت و سيرت بهم داشتند و بودن بنيامين مايه تسلى يعقوب عليه السّلام بود، چون اين امر واقع شد موجب تسلى او زائل، حزن سابقه تازه گرديد.
3- چون مصيبت يوسف اصل بود که مترتب شد بر آن ساير مصائب و رزايا، لذا اسف بر او هرآينه اسف بر تمام نوائب وارده بر يعقوب شد.
على بن ابراهيم قمى روايت نموده که از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود که حزن يعقوب و يوسف به چه اندازه رسيد؟ فرمود: به حزن هفتاد زن بچه مرده به اولادش، و يعقوب نمى‌دانست کلمه استرجاع را و لذا گفت: يا اسفا «1».
«1» تفسير قمى ج 1 ص 350، و بحار الانوار ج 12 ص 242.
جلد 6 - صفحه 276
در حديث نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: عطا نشد هيچ امتى کلمه «إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ» مگر امت حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم. آيا ندانستى که يعقوب وقتى مصيبتش شديد شد استرجاع ننمود و گفت «يا اسفى ...» «1» وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ: و سفيد شد چشمان يعقوب از زيادتى غصه و بسيارى گريه. حسن بصرى نقل نموده ميان غيبت يوسف از پدر و ديدار او هشتاد سال فاصله، و در اين مدت چشم او از گريه نياسود و پلکان او خشک نشده، و در آن زمان از او گراميتر در درگاه الهى کسى نبود. فَهُوَ کَظِيمٌ: پس او غم در دل مى‌داشت و فرومى‌خورد اظهار آن نمى‌کرد به شکايت.
تنبيه: يکى از ملکات حميده، فرونشاندن غيظ است که سر آمد صفات فاضله و نشانه مجاهد نفسانيه و وصول به مقامات عاليه و درک فيوضات رحمانيه مى‌باشد، چه هرکس را تاب مقاومت سوزش شراره غيظ نيست، و لذا اجر عظيم خداوند رحيم به کظيم مرحمت فرمايد.
در کافى شريف به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام من کظم غيظا و لو شاء ان يمضيه امضاه، ملأ اللّه قلبه يوم القيمة رضاه! «2» فرمود: هر که فرونشاند غيظ را که اگر بخواهد عمل مى‌کند به مقتضاى آن غيظ، عطا فرمايد روز قيامت خداى تعالى قلب او را از ثواب و کرامت و شفاعت و درجات تا راضى شود خشنودى کامله که فوق آن متصور نيست.
رفع شبهه: اين مطلب نزد محققين از متکلمين مسلم آمده که واجب است در پيغمبر کمال عقل و غايت ذکاء و فطنت و قوت رأى به حيثيتى که متردد و متحير در امرى نشود و عارى از سهو و منزه از دنائت آباء و رذالت امهات و فظاظت و غلظت، زيرا باعث نفرت مردم است از او؛ و ايضا منزه باشد از امراض منفره (مثل ابنه و جذام و برص و سلسل الريح و غيره) و ايضا بايد تام الخلقه باشد بنابراين کورى و کرى و لنگى و امثال آن در پيغمبر روا نيست، چه تمام اينها
«1» انوار التنزيل ج 1 ص 235.
«2» اصول کافى ج 2 ص 110.
جلد 6 - صفحه 277
موجب نفرت طباع و نقض غرض بعثت خواهد بود. پس قول به اينکه يعقوب از شدت گريه بر فراق يوسف کور گرديد مطرود و مردود است. «واحدى» مفسر عامى در وسيط از ابن عباس نقل نموده که به گفتن کلمه «يا أَسَفى عَلى يُوسُفَ» گريه يعقوب شديد و به کثرت گريه آب در چشم زياد، پس کانّه چشم سفيد گرديد از سفيدى آن آب. و قوله: «وَ ابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ» کنايه از غلبه بکاء است. و دليل بر صحت اين قول آنکه تأثير حزن در غلبه بکاء باشد در حصول کورى. بنابراين اگر حمل کنيم سفيد شدن را بر غلبه بکاء، اين علت صحيح؛ و اگر حمل بر کورى نمائيم، تعليل عليل خواهد بود. و نزد جمعى ادراک بينائى او ضعيف گرديد.