اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
قالُوا تَاللّه‌ِ إِنَّک‌َ لَفِي ضَلالِک‌َ القَدِيم‌ِ (95)
گفتند کسان يعقوب که نزد او حاضر بودند از ذراري و اهل بيت آنها بحضرت يعقوب قسم بخداوند متعال محققا شما در همان گمراهي سابق هستيد که معتقد بودي يوسف زنده است و گرگ او را از بين نبرده.
قالوا پسران يعقوب که هنوز نيامده بودند که بشارت بيوسف را بدهند ولي اولادهاي آنها و زنان آنها و بستگان آنها نزد يعقوب بودند و اينها نظر بآنکه خبر داده بودند که فَأَکَلَه‌ُ الذِّئب‌ُ وَ جاؤُ عَلي قَمِيصِه‌ِ بِدَم‌ٍ کَذِب‌ٍ و مدتهاي مديد گذشته و اثري از يوسف پيدا نشده يقين داشتند که يوسف هلاک شده لذا قسم ياد کردند و گفتند تاللّه که قسم جلاله است و يکي از صيغ قسم است (باللّه تاللّه و اللّه) انّک با تأکيد بان‌ّ و لام لفي ضلالک القديم ضلالت گمراهي و خطا و اشتباه است که باطل را حق پندارد لذا ضلالت در دين آنست که دين حق را باطل بداند و باطل را حق پندارد که شرح آن را در مجلد اول در سوره مبارکه حمد مفصلا بيان کرده‌ايم و در اينجا مراد در امر يوسف است که گمان ميکني زنده است و حال آنکه سالهاي دراز است که هلاک شده و تلف شده است. و مراد از قديم همان فرمايشات قبلي يعقوب بود وَ أَعلَم‌ُ مِن‌َ اللّه‌ِ ما لا تَعلَمُون‌َ و فرمود يا بَنِي‌َّ اذهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِن يُوسُف‌َ وَ أَخِيه‌ِ
جلد 11 - صفحه 271
و از براي قديم دو اطلاق است يکي مقابل جديد که هر سابق بر شيئي را قديم نامند مثل قديم الايام و لاحق را جديد گويند. و ديگر مقابل حادث که از صفات ذاتيه حق است يعني مسبوق بعدم نبوده هميشه بوده و حادث يعني مسبوق بعدم. و طريقه متکلمين بر اثبات صانع همين طريقه است که از راه قدم و حدوث که هر حادثي محتاج بمحدث است تا منتهي شود بقديم که احتياج بمحدث نداشته و اگر غير النهاية برود تسلسل لازم آيد و اگر برگردد دور و هر دو محال است و لکن حکماء نظر به اينکه ذات مقدس حق را علت تامه ميدانند و انفکاک معلول از علت هم محال است و عالم عقول و نفوس را هم قديم ميدانند و در ربط حادث بقديم در اشکال عريضي افتادند لذا طريقه متکلمين را باطل ميشمارند حتي سبزواري ميگويد،
و نقمة الحدوث في الطنبوري || قد زادها الخارج عن مفطوري
لکن در مقام خود گفته‌ايم که حضرت باري علت فاعلي است نه علت تامه و يکي از شرايط علت تامه وجود مصلحت است بر فعل اگر مصلحت نباشد ايجاد نميفرمايد و طريقه متکلمين تام و تمام است بلکه طريقه حکماء باطل است زيرا اگر علة تامه باشد و انفکاک معلول هم از علت محال است سلب قدرت و اختيار ميشود و بايستي بسيار از صفات را منکر شد زيرا معناي قدرت را بعضي کردند تساوي فعل و ترک و بعضي ان شاء فعل و ان لم يشأ لم يفعل و همچنين اراده و مشيت با علت و معلول مناسبت ندارد. بناء علي هذا مي‌گوييم تمام ممکنات مسبوق بعدم و حادث هستند حتي عقل اول باصطلاح حکماء و نور مقدس محمدي صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بلسان اخبار لذا تعبير بصادر اول ميکنيم و مخلوق اولي.
272