تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً وَ قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا وَ قَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَ بَيْنَ إِخْوَتِي إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ (100)
وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ: يوسف عليه السّلام بر سرير نشسته و پدر و خاله
جلد 6 - صفحه 298
خود را بر سرير نشاند به جهت اعظام و اکرام، و اهل شهر هم مجتمع بودند.
وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً. و به روى درآمدند براى يوسف در حالى که سجده شکر بجا آوردند، تمام مردم مصر سجده نمودند و برادران که پاى تخت ايستاده بودند به سجده افتادند. پدر و خاله او چون چنان ديدند، ايشان نيز به سجده شدند.
تنبيه: سيد مرتضى (قدس الله سره) در تنزيه الانبياء وجوهى در تبيين اين سجده ذکر نموده: «1» 1- آنکه براى شکرانه نعمت وجدان يوسف، سجده شکر بجا آوردند. به عبارت اخرى، سجود خاصه الهى و مسجود له ذات سبحانى الا آن که سجده به سبب يوسف بود. و دليل بر صحت اين تأويل، قوله تعالى «وَ رَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» مشعر است که بالاى سرير برآمده بعد سجده نمودند؛ چنانچه سجده براى يوسف بودى، هرآينه قبل از صعود کردى تا تواضع محقق گشتى.
2- يوسف را مانند قبله خود قرار داده و سجده شکر الهى نمودند مانند صلّيت للکعبة کما يقال صلّيت الى الکعبة) 3- ضمير در فرمايش «وَ خَرُّوا لَهُ سُجَّداً» راجع به غير ابوين است، زيرا اگر مراد آن دو بودى هرآينه تثنيه فرمودى؛ پس معنى آنکه ابوين بر سرير برآمدند و ساير مردم سجده نمودند. قتاده گويد تحيت مرسومه آن زمان سجود و انحناء و تکفير بوده.
4- شايد چون برادران استعلاء ورزيدند از تعظيم و تکريم، يوسف و يعقوب آن را دريافته براى رفع حقد و حسد ديرينه از قلوب آنان با جلالت شأن و مقام چنين خضوعى را ظاهر ساخت، چنانچه متعارف است که سلطان کبير براى تحقق نصب امير، مقدّم بر تجليل و تعظيم او گرديده تا در قلب احدى منازعه و دغدغه خاطر نباشد.
5- فرمايش حضرت رضا عليه السّلام به يحيى بن اکثم بدين مضمون
«1» تنزيه الانبياء ص 58.
جلد 6 - صفحه 299
فرمود: «1» سجود يعقوب و فرزندانش براى يوسف نبود بلکه طاعت خدا و تحيت براى يوسف بود، چنانچه سجده ملائکه براى آدم نبود بلکه طاعت حق تعالى و تحيت براى آدم بود، پس يعقوب و يوسف و برادران سجده شکر الهى نموده به سبب جمع شامل آنها. و يوسف در شکرگزاريش گفت: «ربّ قد آتيتني من الملک و علّمتنى من تأويل الاحاديث».
وَ قالَ يا أَبَتِ هذا تَأْوِيلُ رُءْيايَ مِنْ قَبْلُ: و گفت يوسف در آن حال: اى پدر من، اين است تأويل خواب من که پيش از اين ديده بودم (رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ کَوْکَباً وَ الشَّمْسَ ...» قَدْ جَعَلَها رَبِّي حَقًّا: بتحقيق قرار داد آن خواب را پروردگار من راست و درست در بيدارى. بين خواب يوسف و تعبير آن مدت هشتاد يا هفتاد يا چهل يا بيست و دو سال طول کشيد. به روايت رضوى بيست سال و در اين مدت روغن و کحل و طيب استعمال ننمودند و خنده و معاشرت نساء نکرد تا خداى تعالى جمع فرمود ميان او و يعقوب و برادران او به وصال. وَ قَدْ أَحْسَنَ بِي إِذْ أَخْرَجَنِي مِنَ السِّجْنِ: و بتحقيق احسان و انعام فرمود پروردگار من، چون مرا از زندان بيرون آورد.
لطيفه: اهل اشاره گفته‌اند: يوسف گفت خداى تعالى به من احسان فرمود که مرا از زندان بيرون آورد، و نگفت مرا از چاه بيرون آورد براى آنکه تا تذکير گناه برادران و تغيير ايشان نباشد بعد از عفو کردن بقوله «لا تثريب عليکم اليوم» و اين يک دستور اخلاقى است در حسن معامله مردمان و فراموشى کدورت ديرينه ايشان و عطف توجه لطف به آنان.
وجه دوم- بعد از خروج از چاه عبد گرديد، لکن پس از خروج از حبس به سلطنت رسيد، لذا اقرب باشد به انعام کامل.
سوم- آنکه بعد از خروج از چاه مبتلا به تهمت زليخا شد، اما پس از خروج از زندان، ازاله تهمت و وصال پدر و برادران حاصل شد.
وَ جاءَ بِکُمْ مِنَ الْبَدْوِ: و شما را از بيابان به نزديک من آورد. چون آنها
«1» تفسير قمّى ج 1 ص 356.
جلد 6 - صفحه 300
صاحب گوسفند و در صحرا منزل داشتند و مواشى ايشان در سال قحطى هلاک، و برگشت نزد يوسف نمودند. مِنْ بَعْدِ أَنْ نَزَغَ الشَّيْطانُ بَيْنِي وَ بَيْنَ إِخْوَتِي:
بعد از آنکه افساد نمود شيطان ميان من و برادرانم به لقاء وحشت و فرقت و حسد تا دوستى زدوده و آثار عداوت ظاهر گرديد. إِنَّ رَبِّي لَطِيفٌ لِما يَشاءُ: بتحقيق پروردگار من لطيف است در تدبير امور بندگان و لطف فرمايد نسبت به آنان به ازاحه علت و نصب حجت که مکلف را به افعال حسنه نزديک، و از اعمال قبيحه دور گرداند. نزد بعضى لطيف يعنى عالم به دقائق امور.
صاحب مجمع البحرين گويد: «1» لطيف از اسماء الهى، يعنى رفق دارد نسبت به بندگان به ايصال منافع به آنان در دنيا و آخرت و مهيا فرمايد براى ايشان آنچه به سبب آن به مصالح رسند از آنجائى که ندانند و گمان ندارند.
على بن ابراهيم قمى از حضرت امام على النقى عليه السّلام روايت نموده که يعقوب عليه السّلام به يوسف عليه السّلام گفت: مرا خبر ده از آنچه برادران با تو نمودند. يوسف گفت: اى پدر مرا معاف‌دار. فرمود: بعض آن را خبر ده. يوسف گفت: وقتى مرا نزديک چاه بردند، گفتند: پيراهن خود را بيرون آر. گفتم: اى برادران من، بترسيد از خداى تعالى و مرا برهنه نکنيد، پس کارد بر من کشيده گفتند: اگر بيرون نياورى هرآينه تو را ذبح مى‌کنيم، پس مرا برهنه به چاه انداختند. يعقوب شهقه زده بيهوش شد، چون بحال آمد گفت: اى پسر من، حديث کن مرا. يوسف گفت: اى پدر سؤال مى‌کنم تو را به حق خداى ابراهيم و اسحق عليهما السّلام که مرا معاف دار. پس يعقوب در گذشت از اين مطلب. «2» در کافى- يوسف گفت: سؤال مکن از آنچه برادران به من نمودند و سؤال کن از آنچه حق تعالى به من مرحمت فرمود: «3» إِنَّهُ هُوَ الْعَلِيمُ الْحَکِيمُ: بدرستى که ذات احديت الهى دانا است به تمام
«1» مجمع البحرين باب «لطف».
«2» تفسير قمى ج 1 ص 357.
«3» تفسير ابو الفتح ج 6 ص 444.
جلد 6 - صفحه 301
مصالح و تدابير. حکيم است در بجا آوردن هر چيزى در وقت خود بر وجهى که حکمت سبحانى اقتضا نمايد.
در مدت غيبت يوسف عليه السّلام اختلاف است. نزد کلبى شصت و دو سال. «1» سلمان فارسى و عبد الله شداد چهل سال گفته. «2» حسن بصرى هشتاد سال، محمد بن اسحق هيجده سال گفته‌اند. «3» در اکمال الدين از حضرت صادق عليه السّلام از پدر و جد بزرگوارش عليهم السلام فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم يعقوب عليه السّلام صد و چهل سال و يوسف عليه السّلام صد و بيست سال زندگانى نمودند. «4» در مجمع از حضرت صادق عليه السّلام فرمود «5» يوسف بسن دوازده سالگى داخل در زندان و هيجده سال مکث در آن، و بعد از خروج هشتاد سال، مجموع صد و بيست سال عمر نمود.
در تفسير برهان محمد بن مسلم گويد: «6» از حضرت باقر عليه السّلام سؤال نمودم بعد از تأويل رؤياى صادقه يوسف و جمع يعقوب با يوسف چند سال يعقوب عمر نمود؟ فرمود: دو سال. عرض کردم: حجت الهى در زمين يعقوب بود يا يوسف؟ فرمود: يعقوب حجت و يوسف سلطنت. يعقوب عليه السّلام وفات نمود يوسف عليه السّلام عظام او را در تابوتى و حمل به شام و در بيت المقدس دفن، و بعد از او يوسف حجت خداى تعالى گرديد.