تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي وَ سُبْحانَ اللَّهِ وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِينَ (108)
بعد از آن امر فرمايد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را به بيان آنچه دعوت نمايد به آن:
قُلْ هذِهِ سَبِيلِي: بگو اى پيغمبر اين دين اسلام طريق و سنت و منهاج من است. أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ: دعوت نمايم بندگان را به توحيد و عدل و معرفت و حقانيت و دين و شريعت الهى، و اين دعوت از روى يقين و بينائى و حجت و برهانى باشد نه بر وجه تقليد و برّانى و غفلت و نادانى. أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِي: مى‌خوانم شما را به آن من و کسى که پيروى کند مرا. حاصل آنکه من شما را دعوت نمايم به حقّ و کسى که به من ايمان آورده نيز شما را تذکر و يادآورى نمايد به سبب قرآن و موعظه و نهى کند و باز دارد از گناهان و کارهاى شايسته.
در تفسير برهان- روايات متعدده وارد شده «1» اول کسى که پيش از همه متابعت آن حضرت نموده امير المؤمنين عليه السّلام است، از جمله حضرت صادق عليه السّلام در اين آيه شريفه فرمايد: يعنى علىّ اوّل من اتّبعه على الايمان و التّصديق له و بما جاء به من عند اللّه عزّ و جلّ من الامة الّتى بعث فيها و منها و اليها قبل الحقّ ممّن لم يشرک باللّه قطّ و لم يلبسه ايمانه بظلم و هو شرک. حاصل فرمايش آنکه: على عليه السّلام اول کسى که پيش از تمام امم، متابعت پيغمبر و تصديق نمود به آنچه از جانب خدا آورده و هرگز شرک نداشته.
و ابن مردويه از محدثان عامه نيز از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده
«1» تفسير برهان ج 2 ص 274 و 275.
جلد 6 - صفحه 312
که اول تابع حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم وجود علوى بوده. «1» ايضا از حضرت باقر عليه السّلام قال ذاک رسول اللّه و علىّ و الاوصياء من بعدهما. «2» يعنى داعيان به دين اقوام و صراط مستقيم حضرت پيغمبر و امير المؤمنين و اوصياء بعد از آنها باشد.
وَ سُبْحانَ اللَّهِ: و منزه است ذات اقدس الهى از آنکه به او شرک آرند.
روايات متعدده وارد شده در معنى «سبحان اللّه» که مراد تعظيم الهى و تنزيه ذات سبحانى است. وَ ما أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِينَ: و نيستم من از کسانى که شرک آوردند به خداى تعالى به اتخاذ ولد و کفووند نسبت به ساحت قدس سبحانى.! تنبيه: آيه شريفه را دلالاتى است: وجود نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به حق بوده تمام اوقات، گرچه بيان شرايع در بعض اوقات فرمود، زيرا رفتار و گفتار و کردار بلکه شخص وجودش بنفسه داعى بوده که هرکس او را ديدى متذکر حق شدى، منتها عناد و لجاج مانع از تصديق بودى.
ثانيا- تا قيام قيامت در جامعه عالم، مردم را دعوت به حق نمايد به کتاب مبين و فرمايشات متين.
ثالثا- دال است بر فضيلت دعاة الى اللّه و کسانى که شيوه مرضيه آن سرور را پيش گرفته در هر عصرى دعوت کردند به توحيد و عدل و معارف حقه و نواميس الهيه و اخلاق حسنه، يعنى علماى اعلام و عاملين به احکام که احاديث بسيار در شأن ايشان وارد شده از جمله:
1- مجمع- قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: العلماء امناء الرّسل على عباده. «3» 2- منية المريد قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رحم اللّه خلفائى، فقيل: يا رسول اللّه و من خلفائک؟ قال الّذين يحيون سنّتى و يعلّمونها عباد اللّه. «4»
«1» اصول کافى، جلد اوّل، صفحه 425 حديث 66.
«2» تفسير منهج الصادقين ج 5 ص 85.
«3» المحجة البيضاء جلد اوّل، صفحه 19.
«4» المحجة البيضاء جلد اوّل، صفحه 19.
جلد 6 - صفحه 313
3- قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: افضل الصّدقة ان يتعلّم المرء علما ثمّ يعلّم اخاه. «1» فرمود: علماء امناى انبيا باشند بر آنچه از علوم و معارف آنان کسب نموده به نگاهدارى از تضييع و رسانيدن به اهلش.
و فرمود: خدا رحمت فرمايد خلفاى مرا. پرسيدند: کيستند؟ فرمود: آنانکه زنده نمايند سنت مرا و تعليم کنند بندگان خدا را.
و فرمود: افضل صدقه آنکه شخص علمى را ياد گرفته و به برادران دينى ياد دهد. مراد علم دين و احکام است.
و ايضا واجب است بر داعى که دعوتش از روى بصيرت و وثاقت و برهان قاطع و حجت ساطع باشد نه صرف تقليد.