تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ وَ لا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ (110)
بعد از آن براى تسليه خاطر رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حال انبيا را با قوم و امت خود اخبار فرمايد که ما تأخير انداختيم عقاب را از امم سابقه که تکذيب کردند پيغمبران را چنانچه عقاب مکذبان امت تو را نيز تأخير ساختيم:
حَتَّى إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ: تا اينکه رسيد به حدى که نااميد شدند پيغمبران از ايمان قوم به اخبار الهى. وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا: و يقين کردند پيغمبران اينکه تکذيب گرديده شدند، يعنى دانستند که قوم مبالغه نمودند در تکذيب به حدى که احدى از آنان اصلاح نپذيرند و ايمان قبول نکنند. «1»
«1» اين معنى بنابر آنست که لفظ «کذبوا» را با تشديد «ذال» قرائت کنيم.
جلد 6 - صفحه 316
قرائت ثانى «کذبوا» تخفيف و مجهول، يعنى: و گمان کردند قوم اينکه پيغمبران دروغ گفته شدند يعنى وعده الهى به فتح و ظفر و نصرت نعوذ باللّه دروغى بود. سوق آيه شريفه شد و لکن قرائت ائمه هدى مخفف نقل شده، چنانچه در تفسير ابو الفتوح رازى (قدس الله سره) «1» از حضرت امير المؤمنين و حضرت سجاد و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم السّلام و جمله‌اى از مفسرين تخفيف را نقل نموده و فرمايش حضرت رضا عليه السّلام در جواب مأمون فرمود: «حتّى اذا استيأس الرّسل من قومهم و ظنّ قومهم انّ الرّسل قد کذّبوا» ممکن است که چون در ذهن مأمون چنين بود که رسل گمان کردند دروغ گفته شدند در وعده نصرت، و اين قسمت شايسته شأن انبيا نيست، لذا حضرت در مقام ردع او فرمود: قوم گمان کردند که وعده انبيا دروغ بود.
قرائت سوم- «کذّبوا» تخفيف و معلوم يعنى قوم گمان کردند که انبيا دروغ گويند. نزد بعضى يقين کردند انبيا که قوم بتحقيق دروغ و افترا نمودند بر خداى تعالى.
خلاصه چون انبياء مأيوس شدند از ايمان قوم، و قوم گمان کردند وعده نصرت دروغ است. جاءَهُمْ نَصْرُنا: آمد پيغمبران را نصرت و فتح و ظفر ما به نزول عذاب بر کفار. فَنُجِّيَ مَنْ نَشاءُ: پس رها شدند و خلاص گرديدند از عذاب، آنان که ما خواستيم و مستحق نجات بودند به سبب تصديق و ايمان، و ما بقى هلاک شدند. وَ لا يُرَدُّ بَأْسُنا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ: و هيچکس نتواند رد نمايد و بازگرداند عذاب ما را از گروه کافران و مخالفان و منهمکين در عصيان و طغيان، زيرا احدى را با سطوت قهر قهارى، تقابل و توانائى نيست.