آیه ۱۱۰ سوره یوسف

سوره یوسف، آیه ۱۱۰ · جزء ۱۳ · صفحه ۲۴۸

حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا جَاءَهُمْ نَصْرُنَا فَنُجِّيَ مَن نَّشَاءُ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

(پیامبران به دعوت خود، و دشمنان آنها به مخالفت خود همچنان ادامه دادند) تا آنگاه که رسولان مأیوس شدند، و (مردم) گمان کردند که به آنان دروغ گفته شده است؛ در این هنگام، یاری ما به سراغ آنها آمد؛ آنان را که خواستیم نجات یافتند؛ و مجازات و عذاب ما از قوم گنهکار بازگردانده نمی‌شود!

معنی کلمات و عبارات
«حَتّی»: برای غایت محذوفی است که سیاق دالّ بر آن است: لا یُغْرِرْهُمْ تَمادی ایّامِهِمْ فَإِنَّ مَنْ قَبْلَهُمْ أُمْهِلُوا حَتّی. «إِسْتَیْأَسَ»: مأیوس و ناامید شدند (نگا: یوسف / ). «ظَنُّوا»: گمان بردند. انگاشتند. «کُذِبُوا»: تکذیب شده‌اند. با آنان دروغ گفته شده است. «ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا»: پیغمبران می‌انگاشتند که همه مردمان از جمله مؤمنان تازه ایمان، ایشان را تکذیب می‌کنند. مؤمنان گمان می‌بردند که پیغمبران به دروغ بدیشان وعده نصرت و پیروزی داده‌اند. پیامبران در طوفانیترین حالات و در لحظاتی ناپایدار و به مقتضای طبع بشری، بی‌اختیار به مغز آنان میگذشت که نکند وعده پیروزی خلاف از آب درآید، و یا وعده پیروزی مشروط به شرائطی بوده که حاصل نشده باشد (نگا: بقره / . «نُجِّیَ»: فعل ماضی مجهول است. به معنی: نجات داده شده است. «فَنُجِّیَ مَنْ ...»: مراد نجات پیغمبران و مؤمنان است. «بَأْسُنَا»: عذاب ما (نگا: انعام / ، اعراف / ، ).
نزول
نکات آیه
۱- پیامبران پیشین براى گرایش دادن مردم به توحید تلاشى پى گیر داشتند و مدتى مدید به هدایت آنان همّت مى گماشتند. «حتّى إذا استیئس الرسل و ظنوا أنهم قد کذبوا» «حتى» غایت براى جمله اى محذوف است و تقدیر کلام با توجه به آیه قبل و نیز آیه مورد بحث مى تواند این گونه باشد: آن پیامبرانى که به سوى امتهاى پیشین فرستادیم، مردم خویش را دعوت کردند ; ولى آنان نپذیرفتند. ایشان را به آمدن عذاب هشدار دادند، دست برنداشتند تا اینکه ... . روشن است که ناامید شدن پیامبران در مدت کوتاه تحقق نمى یابد و بدون تلاش نیز مأیوس شدن وجه صحیحى ندارد. از این رو «حتّى إذا استیئس الرسل» حاکى از تلاش پى گیر در مدت طولانى است. ۲- عموم مردم با پیامبران مخالفت مى کردند و از پذیرش دعوت ایشان سرباز مى زدند. «حتّى إذا استیئس الرسل» چنان چه عده بسیارى از مردم ایمان مى آوردند ، پیامبران مأیوس نمى شدند. بنابراین «استیئس الرسل» حاکى است که همه و یا اکثر مردم از پذیرش دعوت پیامبران امتناع مى کردند. جمله «فنجى من نشاء» دلالت بر آن دارد که برخى ایمان آورده بودند. ۳- اصرار کفرپیشگان بر تکذیب پیامبران و عناد و لجاجت آنان ، موجب یأس پیامبران از موفقیّت خویش و ایمان آوردن قومشان «حتّى إذا استیئس الرسل» متعلق «استیئس» ایمان آوردن مردم و موفقیت پیامبران است. ۴- پیامبران ، کفرپیشگان امت خویش را به نزول عذابهاى الهى هشدار مى دادند. «و ظنوا أنهم قد کذبوا» ضمیرهاى جمع در جمله «ظنوا ...» به «الذین» در آیه قبل برمى گردد. ۵- مهلت دادن به امتهاى کفرپیشه و تکذیب گر و تأخیر در نزول عذاب بر ایشان ، از سنتهاى خداوند است. «حتّى إذا استیئس الرسل و ظنوا أنهم قد کذبوا» از آن جا که تأخیر عذاب براى همه امتها و تکذیب کنندگان تمامى پیامبران بوده - زیرا «رسل» جمع و داراى الف و لام مى باشد و شامل همه رسولان است - استفاده مى شود که: مهلت دادن به تکذیب گران و تعجیل نکردن در عذاب آنان، شیوه اى مستمر و از سنتهاى خداوند است. ۶- تأخیر عذاب کفرپیشگان تکذیب گر ، موجب اطمینان آنان بر دروغ بودن آن مى شد. «و ظنوا أنهم قد کذبوا» «کِذب» به معناى دروغ گفتن است و «کُذبوا» ; یعنى، به آنان دروغ گفته شد. جمله «فنجّى من نشاء» و «لایردّ بأسنا» مى رساند که از مصادیق آنچه کافران دروغش مى پنداشتند، نزول عذاب بوده است. قابل ذکر است که حرف «قد» در «قد کذبوا» - که براى تأکید و تحقیق است - مى رساند که «ظنّوا» به معناى اطمینان پیدا کردند، است. ۷- خداوند ، یارى کننده پیامبران خویش و سرکوب کننده مخالفان ایشان «حتّى إذا استیئس الرسل ... جاءهم نصرنا» ۸- نزول عذاب بر تکذیب کنندگان انبیا ، نمودى از امدادهاى خداوند به پیامبران خویش «جاءهم نصرنا فنجى من نشاء» مراد از یارى خدا (جاءهم نصرنا) به قرینه «فنجى من نشاء ...» نزول عذاب است. بنابراین تعبیر کردن از نزول عذاب به آمدن یارى ، حکایت از برداشت فوق دارد. ۹- ناامیدى پیامبران از هدایت یافتن مردم ، شرط نزول عذاب الهى بر امتهاى آنان بود. «حتّى إذا استیئس الرسل ... جاءهم نصرنا فنجى من نشاء» ۱۰- از میان رفتن لیاقت و قابلیت مردم براى هدایت ، شروط نزول عذاب الهى بر آنان است. «حتّى إذا استیئس الرسل ... جاءهم نصرنا» ۱۱- خداوند ، پیامبران و پیروان ایشان را از عذابهاى استیصال نجات مى بخشید. «جاءهم نصرنا فنجى من نشاء» «نجى» ماضى مجهول و «من» نایب فاعل آن است. مفعول «نشاء» کلمه اى مانند «نجاته» است که از «نجى» استفاده مى شود. بنابراین «فنجى من نشاء» ; یعنى، پس نجات داده شد آنکه ما نجات یافتنش را مى خواستیم. از مصداقهاى مورد نظر براى «من نشاء» پیامبران و پیروان ایشان است. ۱۲- خداوند ، تقواپیشگان و درستکاران را از عذابهاى استیصال نجات مى بخشد. «فنجى من نشاء» از مصادیق مورد نظر براى «من نشاء» علاوه بر پیامبران ، تقواپیشگان و درستکاران است. آیه قبل (أفلم یسیروا ... و لدار الأخرة خیر للذین اتقوا) و ذیل آیه مورد بحث (و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین) قرینه بر این معناست. ۱۳- گنه کاران مجرم ، پس از نزول عذاب الهى ، راهى براى نجات خویش نخواهند یافت. «و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین» «بأس» به معناى عذاب است. «ردّْ» (مصدر لایردّ) به معناى بازگرداندن مى باشد. ۱۴- مشیّتهاى الهى نافذ و غیر قابل تخلف است. «فنجى من نشاء» ۱۵- مشیّتهاى الهى قانونمند است. «فنجى من نشاء و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین» خداوند پس از آنکه نجات افرادى را به مشیّت خویش وابسته دانست (فنجى من نشاء) با جمله «و لایردّ بأسنا ...» بیان کرد که مجرمان به عذاب گرفتار مى شوند تا به این نکته اشاره کند که مشیّت الهى بى دلیل نبوده و قانونمند است. ۱۶- تکذیب پیامبران الهى ، جرم و گناه است و تکذیب کنندگان مجرم و گنهکارند. «و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین» ۱۷- گنهکاران و تکذیب کنندگان پیامبر(ص) در خطر گرفتار آمدن به عذابهاى دنیوى اند. «و لایردّ بأسنا عن القوم المجرمین»
تفسیر (۹)
روایات و احادیث

۱۸- «قال المأمون:... یا أباالحسن(ع) فاخبرنى عن قول الله عزوجل: «حتّى إذا استیأس الرسل و ظنّوا أنّهم قد کذبوا جائهم نصرنا» قال الرضا(ع) یقول الله عزوجل: «حتى إذا استیأس الرسل» من قومهم و ظنّ قومهم أن الرسل قد کذبوا جاء الرسل نصرنا...  ; [منبع: عیون اخبارالرضا، ج ۱، ص ۲۰۲، ح ۱ ; نورالثقلین، ج ۲، ص ۴۷۹، ح ۲۵۱.] مأمون [به امام رضا(ع)] گفت: اى اباالحسن! پس مرا خبر ده از سخن خداوند عزوجل: «حتّى إذا استیأس الرسل و ظنّوا أنهم قد کذبوا جائهم نصرنا» امام رضا(ع) فرمود: خداوند مى فرماید: تا آن گاه که رسولان از قوم خود ناامید شدند و قومشان گمان کردند رسولان دروغ گفته اند، یارى ما براى پیامبران رسید ...».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۶)
  • نصرت و امداد خداوند، شامل حال انبیای الهی+۲ آیه
  • یاری خداوند و امدادهای غیبی، پشتوانه رسالت انبیای الهی+۱ آیه
  • نزول امداد الهی بر پیامبران پس از نومیدی انان از ایمان اوردن امّت خویش
  • برخورداری پیامبران از یاری خداوند در طول تاریخ+۲ آیه
  • رهایی پیامبران و پیروان انان از عذاب استیصال
  • پیروزی انبیا پس از مقاومت و صبر دربرابر سختیها+۱ آیه
  • فرستادن عذاب بر دشمنان و رهایی نیافتن انان، وعده خداوند به پیامبران الهی
  • ناامیدی پیامبران از هدایت و ایمان مردم، شرط نزول عذاب بر اقوام+۱ آیه
  • یاری رساندن خدا به پیامبران خود، پس از ناامیدی انان از ایمان مردم+۱ آیه
  • اصرار کفرپیشگان بر تکذیب پیامبران و عناد و لجاجت انان، سبب یاس پیامبران از توفیق خویش و ایمان اوردن قومشان
  • سرگذشت پیامبران(علیهم السلام)، زمینهای برای عبرت اولواالالباب+۱ آیه
  • خداوند، منشا هر پیروزی+۵ آیه
  • بهرهمندی و درساموزی خردمندان از سرگذشتهای عبرتاموز پیامبران و امّتهای انان+۴ آیه
  • حرمت مخالفت با انبیا+۲ آیه
  • بیان سرگذشت پیامبران و برخورد ناروای امّتها با انان، به جهت تسلاّ بخشیدن و دلداری به پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
  • پیروزی و غلبه پیامبران بر دشمنان خود، سنّت قطعی خدا+۷ آیه
  • اندیشه نکردن انسانها درباره فرجام شوم تکذیبگران پیامبران الهی، مورد سؤال توبیخ امیز از جانب خداوند+۱ آیه
  • اندیشه نکردن انسانها درباره تاریخ تکذیبگران پیامبران الهی و فرجام شوم انان، مورد سؤال توبیخ امیز از جانب خداوند+۱ آیه
  • پیامبراکرم(صلی الله علیه واله) مامور توصیه مردم به سیاحت در زمین، برای تدبّر در فرجام تکذیب کنندگان حق+۱ آیه
  • سطحی بودن شناختهای مبتنی بر حدس و گمان و تخیّل+۴ آیه
  • فرجام هلاکت بار شهرنشینان تکذیبگر انبیا، مایه عبرت برای خردمندان+۵ آیه
  • لزوم مطالعه درباره شهرهای ویران شده، در پی عذاب الهی، برای عبرت اموزی از فرجام اهالی انها+۷ آیه
  • سرگذشت انبیا، مایه پند و عبرت+۱ آیه
  • عذاب الهی، امری حتمی و تردیدناپذیر
  • نجات افراد و گروهها از عذاب الهی برخاسته از مشیّت وی+۲ آیه
  • انبیا، نجات یافتگان از عذاب الهی+۴ آیه
  • نجات انبیا از عذاب برخاسته از مشیّت خداوند+۳ آیه
  • بیان داستان پیامبران و امّتهای ایشان، مایه عبرت برای خردمندان+۱ آیه
  • عذاب و جهنّم، کیفر گناهکاران
  • تکذیب پیامبران، از جمله گناهان
  • اصرار کفرپیشگان اقوام پیشین بر تکذیب پیامبران و عناد و لجاجت انان، سبب یاس پیامبران از توفیق خویش و ایمان اوردن قومشان+۱ آیه
  • لجاجت مشرکان در تکذیب پیامبران و برخورد عنادامیز با انان+۱ آیه
  • لجاجت مشرکان در تکذیب دعوتهای به حق، موجب یاس پیامبران از ایمان انان+۱ آیه
  • بیان سرگذشت پیامبران و برخورد ناروای امّتها با انان، به جهت تسلّا بخشیدن و دلداری به پیامبر صلی الله علیه و اله+۲ آیه
  • وعده الهی به پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، برای پیروزی بر دشمنانش+۴ آیه
  • حقّانیّت وعدههای خدا و تخلّفناپذیری ان+۴ آیه
واژه‌ها