تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَقَدْ کانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ ما کانَ حَدِيثاً يُفْتَرى وَ لکِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَ تَفْصِيلَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (111)
«1» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 452.
جلد 6 - صفحه 317
لَقَدْ کانَ فِي قَصَصِهِمْ: هرآينه بتحقيق باشد در قصه پيغمبران گذشته يا در قصه يوسف و يعقوب و برادران. عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ: عبرت و پند و موعظه‌اى است براى صاحبان عقل و دانش که به تأمل و تفکر در گزارشات گذشتگان دريابند موجبات ترقى و سعادت را و بدانند مايه حيات بشريت را.
نکته: «لب» در لغت خالص هر شى‌ء را گويند، و «لبّ» انسانى و حقيقت آدمى قلب و روح که عبارت است از لطيفه ربانيه. و تعبير از او به عقل و نفس و جان و دل نمايند، و مراد به عبرت آنکه اين قصص به حيثيتى است که ممکن باشد عبرت يافتن عقلا از آن و تمام نفوس هم متمکن از عبرت، لکن در مقام فعليت آن را به کار نبندند لذا متأثر نشوند.
تبصره: وجه اعتبار به قصه يوسف امورى است:
1- ذات احديت که اظهار قدرت فرمود بر اعزاز يوسف عليه السّلام بعد از انداختن در چاه و علو رتبه او بعد از حبس در زندان و اعطاء سلطنت مصر بعد از گمان عبوديت او و جمع او با پدر و برادران به طرزى نيکوتر بعد از مدت مديد و بدون اثر، هرآينه قادر متعال قدرت خواهد داشت بر اعزاز حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و اعلاى کلمه او به نحو أتم.
2- آنکه اخبار از اين واقعات، اخبار به غيب، و البته شاهد صادقى است بر صدق دعوى آن سرور.
3- آنکه اول سوره فرمود «نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ» و در آخر فرمايد «لَقَدْ کانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ» تنبيه بر آنکه حسن اين قصه بسبب آنست که حاصل شود از آن عبرت و معرفت و حکمت و قدرت.
جلد 6 - صفحه 318
ما کانَ حَدِيثاً يُفْتَرى: نبوده و نباشد اين قرآن حديثى افترا و بافته شده پيغمبر، زيرا قرائت کتابى، و تلمّذ استادى، و خلطه با عالمى ننموده، پس محال است افتراى چنين قصه‌اى که مطابق باشد با تورات بدون تفاوت.
بعد از آن تأکيد فرمايد: وَ لکِنْ تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ: و لکن اين قرآن تصديق کننده و باور دارنده کتبى است که پيش از آن بوده، زيرا وجود پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و کتابش را کتب سماويه قبل بشارت داده و بر طبق آن محقق شده. وَ تَفْصِيلَ کُلِّ شَيْ‌ءٍ: و بيان هر چيزى است که محتاج باشند کليه مردمان از امور معاش و معاد و حلال و حرام.
از جمله خطبه حجة الوداع حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمايد: ما من شى‌ء يقرّبکم الى الجنّة و يباعدکم عن النّار الّا امرتکم به و ما من شى‌ء يقربکم الى النّار و يباعدکم عن الجنّة الّا و قد نهيتکم عنه. «1» فرمود: نيست چيزى که نزديک کند شما را به بهشت و دور نمايد از آتش الا آنکه امر نمودم شما را به آن. و هيچ چيزى نيست نزديک کند شما را به جهنم و دور نمايد شما را از بهشت مگر آنکه بتحقيق نهى نمودم شما را از آن.
در کافى در ذيل فرمايشات حضرت رضا سلام اللّه عليه به عبد العزيز فرمايد:
انّ اللّه عزّ و جلّ لم يقبض نبيّه حتّى اکمل له الدّين و انزل عليه القرآن فيه تبيان کلّ شى‌ء بيّن فيه الحلال و الحرام و الحدود و الاحکام و جميع ما يحتاج اليه النّاس کمّلا فقال اللّه عزّ و جلّ ما فرّطنا فى الکتاب من شى‌ء. «2» يعنى بتحقيق خداى عز و جل قبض نفرمود پيغمبر را تا آنکه کامل فرمود براى او دين را، و نازل فرمود بر آن حضرت قرآن را، در آنست بيان هر شى‌ء را. بيان فرمود در آن حلال و حرام و حدود و احکام و تمام آنچه محتاجند مردم به نحواتم و اکمل. پس فرمود خداى عز و جل هيچ چيز را در کتاب ترک ننموديم.
ديگر از صفت قرآن آنکه: وَ هُدىً وَ رَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ: و دلالت و نعمت
«1» وسايل الشيعه، جلد 12، صفحه 27، حديث 2 (با اندکى تفاوت)
«2» اصول کافى، جلد اوّل کتاب الحجة، صفحه 199، فرازى از حديث فضل الامام و صفاته.
جلد 6 - صفحه 319
يا لطف و رحمتى است براى گروهى که ايمان آرند. تخصيص هدايت و رحمت به مؤمنين براى آنست که ايشان منتفع به قرآن نه کافران يا آنکه قرآن موجب هدايت است در دنيا و سبب حصول رحمت است در عقبى، و چون مؤمنين به حسن اختيار، ايمان به قرآن و عمل نمودند، لذا بهره‌مند و سعادت دنيا و آخرت را دريافتند، لکن کفار به سوء اختيار، اعراض از قبول و عمل کردند و محروم از انتفاع و به گمراهى باقى ماندند.
ايضا اثبات شى‌ء نفى ماعدا نکند. نسبت هدايت به مؤمنين نفى هدايت قرآن را از غير ننمايد، و دليلى هم وارد نشده که قرآن هادى غير مؤمنين نباشد، بلکه آيه شريفه «الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ وَ بَيِّناتٍ مِنَ الْهُدى وَ الْفُرْقانِ» هدايت قرآن را نسبت به عموم مردم ثابت فرمايد.
در کافى شريف به اسناد خود از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: القرآن هدى من الضّلالة و تبيان من العمى و استقالة من العثرة و نور من الظّلمة و ضياء من الاحداث و عصمة من الهلکة و رشد من الغواية و بيان من الفتن و بلاغ من الدّنيا الى الاخرة و فيه کمال دينکم و ما عدل احد من القرآن الّا الى النّار. «1» قرآن هدايت است از گمراهى، و بينائى است از کوردلى، و سبب مسامحه در گناهان، و نور است از تاريکى نادانى، و روشنائى است از بدعتها، و نگهبان است از هلاکت، و رشد است از ضلالت، و بيان است از فتنه‌ها، و عملى است از دنيا براى آخرت. و در قرآن است کمال دين شما و عدول نکند احدى از قرآن مگر آنکه بازگشت او به آتش جهنم باشد. اين شمه‌اى بود از تفسير سوره يوسف و الا دقايق و حقايق و لطائف و ظرائف آن بسيار که دست غواصان در رمعانى به قعر درياى معالى آن نخواهد رسيد.
«1» کافى ج 2 ص 600.
جلد 6 - صفحه 320
ج6، ص321
سوره سيزدهم* «سورة الرعد»*
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الحمد للّه رب العالمين بارئ الخلائق اجمعين و صلّى اللّه على سيّدنا و نبيّنا محمد خاتم النبيين و على آله الطاهرين و لعنة اللّه على اعدائهم الى يوم الدين اين سوره مبارکه مکى است بنابر قول اکثر مفسران، و نزد قتاده مدنى است الا آيه «وَ لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ» و در آن ناسخ و منسوخ نيست.
عدد آيات: چهل و سه بنابر عدد کوفى، و چهل و چهار به عدد مدنى، و چهل و پنج به عدد بصرى.
عدد کلمات: هشتصد و پنجاه و پنج کلمه.
عدد حروف: سه هزار و پانصد و شش حرف.
ثواب تلاوت: در وسائل- از حضرت صادق عليه السّلام فرمود: من اکثر قرائة سورة الرّعد لم يصبه اللّه بصاعقة ابدا و لو کان ناصبا و اذا کان مؤمنا ادخل الجنّة
جلد 6 - صفحه 322
بلا حساب و يشفّع فى جميع يعرف من اهل بيته و اخوانه. «1» هر که بخواند بسيار سوره رعد را، خداى تعالى هرگز او را مبتلا به صاعقه ننمايد اگرچه ناصبى باشد، و اگر مؤمن باشد خداوند او را داخل بهشت فرمايد بدون حساب، و قبول نمايد شفاعت او را نسبت به خانواده و برادرانش.
تنبيه: اين مطلب مسلم آمده که ذات احديت الهى، فياض على الاطلاق، و فيض سبحانى لا يتناهى است، لکن مثوبات خاصه سور و آيات قرآنى منوط به تقوى و عمل به آيات است از اوامر و نواهى و مواعظ تا مستوجب اجر مخصوص گردد، و الّا به صرف قرائت فقط و لقلقه لسان ترتب ثواب خاص موعوده بعيد است، زيرا باعث اغراء به جهل، و نقض غرض شايسته ساحت قدس خداوند حکيم نباشد؛ بلى ترتب آثار دنيوى و مطلق ثواب اخروى براى قارى منافاتى نخواهد داشت.
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ