تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ يُفَصِّلُ الْآياتِ لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ «2»
چون خداوند سبحان بيان نمود ايمان نياوردن ايشان را، در عقب آن بيان فرمايد دليلى را که موجب تصديق باشد:
اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ: خداوند مطلق و معبود به حق، آن ذاتى است که بقدرت کامله و حکمت بالغه بلند فرمود آسمانهاى هفتگانه را و برافراشته آنها را معلق در هوا. بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها: بدون ستونى در زير آن و شما مى‌بينيد آن را بدون ستون، و البته اگر دعائمى داشت مشاهد بود، يا به غير عمدى که ببينيد آن را، يا بارى تعالى سطوح مرتفعه سماوات را بى‌قائمه‌اى که ادراک بتوانيد کرد برافراشت و بى‌ستونى که مشاهده توانيد نمود بلند برداشت و قائمه موجود است لکن نمى‌بينيد آن را، و آن عدل سبحانى است (بالعدل قامت السّموات).
بيان: «عمد» عبارت است از چيزى که تکيه‌گاه بر او باشد، و چون اجسام سماوات به اعظم مخلوقات به حفظ و قدرت و تدبير سبحانى در جوّ عالى نگاهداشته شده، بنابراين در حقيقت قدرت الهى «عمد» آسمانهاست، و چون خلق مشاهده نکنند تدبير را و ندانند کيفيت اين تقدير را، پس تعبير شده اين معنى به «عمدى» که آن را مشاهده نمى‌کنيد.
تنبيه: حق تعالى استدلال فرموده بر ذات احديت خود به رفع سماوات. تقرير برهان آنکه: اين اجسام عظيمه باقيند در جوّ عالى، و محال است که بقاى آنها
جلد 6 - صفحه 325
در فضا لذاته باشد، زيرا اجسام متساويند در تمام ماهيت. اگر مقرر شد حصول جسمى در مکانى معين، هر آينه واجب است حصول جسمى در آن مکان؛ بنابراين اجرام فلکيه در جهات خود لذاته نباشد، بلکه ناچار است او را از مخصص و مرجحى، و نشايد بقا به سلسله فوق يا عمود در تحت، چه عود کلام به آن شود. پس اين امر اثبات نمايد وجود قاهر مدبرى را که تدبيرات در تحت او است.
ثُمَّ اسْتَوى عَلَى الْعَرْشِ: (ثم به معنى واو) و تحويل يافت فعل و تدبير الهى بر عرش.
بيان: مفسرين را در اين آيه وجوهى است:
1- مستولى شد بر عرش در تدبير امور مانند استيلاى ملک بر تدبير مملکت (استعارة) چه تمام تدبيرات از عرش نازل مى‌شود که اعظم مخلوقات است.
2- بلند و رفيع گردانيد آن را.
3- اراده فرمود خلق عرش را.
4- رفيع گرديد امر سبحانى.
5- مستولى شد بر آن به قهر و غلبه.
6- مستولى شد امر و قضاى الهى بر عرش.
7- در احتجاج از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام. استوى تدبيره و علا امره: «1» مستولى شد امر او و علو نمود امر او.
8- در کافى از حضرت صادق عليه السّلام استوى على کلّ شى‌ء فليس شى‌ء اقرب اليه من شى‌ء: «2» مستولى شد بر هر شيئى، پس نيست چيزى نزديکتر به او از چيزى، يعنى تمام اشياء در پيشگاه الهى مساوى است.
9- استيلا يافت به قهر و غلبه و قدرت بر عرش، يعنى از فوق عرش تا تحت الثرى ملک و ملکوت در حفظ و تدبير سبحانى و از جميع جهات محتاج او
«1» احتجاج، ج 1 ص 373.
«2» اصول کافى ج 1 ص 128.
جلد 6 - صفحه 326
و در حيطه اقتدار و تصرف او باشند.
وَ سَخَّرَ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ: و مسخر فرمان خود ساخت آفتاب و ماه را که به امر سبحانى رام و ذليل شدند به جهت منافع و مصالح بندگان. کُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى: هر کدام حرکت کنند در بروج و منازلى معين. آفتاب به يک سال دوازده برج را سير کند، و ماه در يک ماه تمام آن را طى نمايد، و هر يک هر روز از مطلعى برآيند و به مغربى ديگر فرو شوند بدون تخلف و قصورى. يا هر يک جريان دارند در فلک خود تا وقت معين که روز قيامت باشد آفتاب منکسف و ماه منخسف و کواکب منکدر شوند.
برهان: استدلال بر وجود صانع قاهر قادر به حرکات اجرام فلکيه از وجوهى است:
اولا اختصاص آنها به حرکت دائمه در صورتى که اجسام متماثلند در حرکت و سکون.
ثانيا ايجاد کيفيت حرکت معينه از سرعت و بطى در آنها.
ثالثا تقدير اين حرکات و سکنات به مقادير مخصوصه بوجهى که ادوار و عودات آنها متساويند به حسب مدت.
رابعا اختلاف حرکات از مشرقيه و مغربيه و شماليه و جنوبيه.
و چون اين حالات عجيبه و کيفيات غريبه بدون تدبير مدبرى ظهور نيابد، لا جرم وجود مدبر قاهر قادرى را اثبات نمايد که کليه موجودات به تقدير او جريان شوند.
يُدَبِّرُ الْأَمْرَ: تدبير فرمايد ذات احديت الهى امور عالم و عالميان را از ايجاد و اعدام و احياء و اماته و ارزاق و آجال، گروهى را از کتم عدم بوجود آورد و عده‌اى را به عالم ديگر انتقال دهد. در اين فرمايش دليل عجيبى است بر کمال قدرت و رحمت سبحانى، زيرا اين عالم از عرش تا فرش و از ثرى تا ثريا انواع و اجناس مخلوقات هستند که جز ذات ذو الجلال احاطه کليه ندارد به ماهيات آنها تا هريک را به فراخور حال اداره نمايد و تدبيرى او را از تدبيرى باز ندارد.
جلد 6 - صفحه 327
يُفَصِّلُ الْآياتِ: شرح و بيان مى‌کند علامات و دلالات را هريک مميز از ديگرى تا آسانتر باشد براى اعتبار و تفکر. يا مبين سازد دلايل را به سبب ايجاد مخلوقات و حوادثات در آسمان و زمين. لَعَلَّکُمْ بِلِقاءِ رَبِّکُمْ تُوقِنُونَ: براى اينکه شما به ايمان نزديک و به ثواب و عقاب الهى و بعث و نشور يقين کنيد بر وجهى که هيچگونه شک و ترديدى نداشته باشيد.
تبصره: چنانچه دلائل مذکوره دالند بر وجود صانع حکيم، همچنين دلالت دارند بر حشر و نشر و عالم ثواب و عقاب خداوند عليم؛ زيرا ذاتى که قادر باشد بر خلق اين اشياء و تدبير آنها بر وفق حکمت و مصلحت با بسيارى و کثرت، هر آينه البته قادر باشد بر حشر و نشر بلکه به نظر تحقيق معاد از مبدأ آسانتر خواهد بود، چه ذات انسانى در مرحله امکانى که تساوى وجود و عدم را داشت حضرت بارى جل شأنه اعطاء وجود فرموده و به قدرت کامله او را به فضاء شهود آورد، لکن در مرحله ثانى، قادر ازلى وجود باقيه انسانى را که تبدل صورى يافته اعاده دهد آن را، يعنى به صورت اولى حشر فرمايد.
ابن بابويه قدس اللّه سره در اعتقادات روايت نموده از حضرت پيغمبر که فرمود: يا بنى عبد المطّلب انّ الرّائد لا يکذب اهله و الّذى بعثنى بالحق نبيّا لتموتنّ کما تنامون و لتبعثنّ کما تستيقظون و ما بعد الموت دار الّا الجنه و النّار.
و خلق جميع الخلق و بعثهم على اللّه عزّ و جلّ کخلق نفس واحدة، و ذلک قوله تعالى لا خلقکم و لا بعثکم الّا کنفس واحدة. «1» اى پسران عبد المطلب، بتحقيق رائد، (کسى که رهنماى طريق باشد) دروغ نگويد به اهل خود قسم به خدائى که مرا به حق مبعوث فرموده هر آينه البته البته مى‌ميريد چنانچه مى‌خوابيد، و هر آينه البته البته برانگيخته شويد بعد از موت چنانچه بيدار شويد بعد از خواب. و نيست بعد از مردن مکانى مگر بهشت و جهنم. و خلق و ايجاد جميع خلايق و بعث و حشر آنها بر خداوند سبحانى مانند خلق يک نفس است، يعنى در تعلق قدرت و اراده الهى يکسان است، اين است
«1» اعتقادات صدوق (معاد) و بحار الانوار ج 7 ص 47.
جلد 6 - صفحه 328
فرمايش الهى «ما خَلْقُکُمْ وَ لا بَعْثُکُمْ إِلَّا کَنَفْسٍ واحِدَةٍ».