تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ هُوَ الَّذِي مَدَّ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ فِيها رَواسِيَ وَ أَنْهاراً وَ مِنْ کُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَکَّرُونَ «3» وَ فِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجاوِراتٌ وَ جَنَّاتٌ مِنْ أَعْنابٍ وَ زَرْعٌ وَ نَخِيلٌ صِنْوانٌ وَ غَيْرُ صِنْوانٍ يُسْقى بِماءٍ واحِدٍ وَ نُفَضِّلُ بَعْضَها عَلى بَعْضٍ فِي الْأُکُلِ إِنَّ فِي ذلِکَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «4»
ترجمه
و او است آنکه گسترد زمين را و قرار داد در آن کوههاى پا برجا و نهرها را و از تمامى ميوجات قرار داد در آن دو صنف دو تا، ميپوشاند لباس شب را بروز همانا در اين هر آينه آيتها است براى گروهى که تفکّر ميکنند
و در زمين قطعه‌هائى است متصل بيکديگر و بوستانها از انگورها و زراعت و درختهاى خرما چند شاخ رسته از يک بيخ و غير آن که آب داده ميشود بيک آب و مزيّت ميدهيم برخى از آنها را بر برخى در ميوه همانا در اين هر آينه نشانه‌ها است براى گروهى که تعقّل مينمايند.
تفسير
و او است آنچنان خداوندى که گسترد و ممتدّ و پهن نمود سفره عام خود
جلد 3 صفحه 188
را که زمين است از جوانب اربعه از زير کعبه روى آب تا بندگان خود بر آن جاى‌گير و پاى‌گير شوند و در آن تفرّج و تنزّه و تفکّه و تفريح نمايند و شکر نعمت خداى را بجا آورند و قرار داد در آن کوههاى مستحکم پا برجا را براى نگهدارى آن از تزلزل بموج آب چون رواسى جمع راسيه بمعناى ثابت است و صفت جبال مقدّر که آنها بمنزله ميخها هستند براى ميدان زمين پهناور و قرار داد در آن نهرهائيکه جارى ميشود در زمين از برکت کوهها براى حبس آب باران و برف در باطن آنها و خروج آن بتدريج از شکافهاشان باذن خدا براى انتفاع بندگان و از تمام انواع ميوه‌ها خلق فرمود در زمين دو صنف که دوئيّت و اختلافشان محقّق و محسوس است مانند خرماى درشت و ريز و انگور سياه و سفيد و انار شيرين و ترش و توت سرد و گرم و امثال اينها که هر کدام يک نوع ميوه و داراى دو صنف يا بيشتر است منظور دوئيّت و اختلاف آنها است و بيان اقل مراتب اختلاف که بدو صنف داشتن محقق ميشود لذا زوجين با آنکه دلالت بر دوئيّت دارد مؤکّد به اثنين شده و بعضى گفته‌اند ميوجات هم مانند حيوانات نر و ماده دارند و بايد بهم پيوند شوند تا ميوه خوب بعمل آيد چنانچه در درخت خرما مسلّم شده و مراد از زوجين نر و ماده آنها است و چون گاهى زوج گفته ميشود و نر و ماده با هم اراده ميشود چنانچه بدو گوسفند نر و ماده ميگويند يک جفت گوسفند و گاهى زوج گفته ميشود و اراده ميشود يک فرد از زوج چنانچه هر يک از گوسفند نر و ماده را جفت ديگرى ميخوانند خداوند مؤکّد فرموده است زوجين را به اثنين يعنى دو فرد از يک زوج تا تصوّر چهار فرد نشود علاوه بر آنکه اين تأکيد در کلام عرب متعارف است و شايد براى همين نکته معمول شده باشد. ميپوشاند لباس يا ميکشد پرده‌اى از جنس شب تاريک بروز روشن تا هوا تاريک گردد و مردم از فوائد شب بهره‌مند گردند از قبيل آرامش و استراحت و برودت هوا و بروز ثمرات و منافع ماه و ستارگان در موجودات خصوصا نباتات و ميوجات و در اين تشکيلات منظم و اين اختلافات مسلّم و تغييرات مفيد آيات و دلائل واضحه‌اى است بر وجود صانع عالم قادر حکيم از براى کسانيکه تفکّر ميکنند و مى‌يابند که اينها کار طبيعت بى‌شعور نيست و در زمين قطعاتى است متصل و مجاور با يکديگر بعضى شوره زار و بعضى خوب و قابل زراعت و بعضى ريگ زار و بعضى پاک و
جلد 3 صفحه 189
پاکيزه از موانع کشت و زرع و بعضى علفزار و بعضى منزّه از هر مزاحم و معارض محصول با آنکه تمام اراضى در جسميّت و لوازم آن شريکند و اين دليل است بر آنکه اختلاف باراده خدا است اين بيان مفسّرين است و بنظر حقير آن قطعات مساويند در خوبى و قابليّت زرع و نيز بوستانهائى است از انگورها و کشتنيها و درختان خرما که ريشه آنها يکى است يا متعدد خلاصه آنکه چند درخت از يک اصل بعمل آمده يا نه هر درختى اصلى جداگانه دارد و تمام آن بوستانها و زرع از يک چاه يا از يک قنات يا باران آب داده ميشود و بنظر حقير آن بوستانها در اين اراضى مساوى در خوبى و صلاحيّت واقع شده که مرکّب از قطعات است بفرز خارجى و بنابراين و جنّات بيان قطع متجاورات است و نتيجه يکجا ذکر شده و نائب فاعل يسقى کلّ مقدّر است و در مجمع زرع تعيين شده و در هر حال بعضى درختها بلکه بعضى شاخها که از يک اصل بعمل آمده‌اند مزيّت و برترى دارد ميوه آن بر بعضى از جهت شکل و رنگ و طعم و بو و وزن و قدر و خواص ديگر و اين دليل روشنى است بر آنکه عامل در آنها فقط قواء طبيعيّه نيست که اينجا اختلاف ندارد و متحد است بلکه فوق آن اراده الهيّه است که هر فرد را متخصّص بخصوصيّت بلکه خصوصيّاتى نموده که ممتاز از فرد ديگر است ولى اين امور توجّه و تأمّل و تعقّل ميخواهد تا معلوم شود که چه علم و حکمت و قدرتى در صنع خود صانع عالم بکار زده تا هر مصنوعى را بکمال لايق خود رسانده است در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که بامير المؤمنين عليه السّلام فرمود که مردم از درختهاى مختلفند و من و تو از يک درختيم و اين آيه را تلاوت فرمود و از ابو سعيد خدرى روايت شده که علاوه فرمود من اصل آن درختم و على شاخه آن پس خوشا بحال کسيکه تمسّک نمايد باصل آن و تناول کند از شاخه آن و معلوم است که مراد قبول ولايت و اخذ معارف و احکام اسلام است ..