تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثِيراً وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَيْکُمْ رَقِيباً «1»
يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ: اى گروه مردمان از ذکور و اناث، بنده و آزاد، غنى و فقير، و غيره بترسيد و بپرهيزيد از غضب و عذاب پروردگار خود در امتثال اوامر و اجتناب از نواهى، يا بترسيد از مخالفت و معصيت الهى به ترک اوامر و ارتکاب مناهى، يا بپرهيزيد از تضييع حق سبحانى.
ابو سعيد خدرى روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فرمود: اتّقوا اللّه فانّها جامع کلّ خير. «1» و نزد اهل تحقيق، تقوى اجتناب از ما سوى اللّه است.
«1» منهج الصادقين، جلد 2، ص 424.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 343
و بعضى اکابر محققين فرموده‌اند: التّقوى کلّ التّقوى من اذا قال قال للّه و لم يقل لغيره و اذا نوى نوى اللّه و لم ينو غيره فى جميع ما يبدو منه. يعنى: تماميت تقوى را کسى جامع است که هرگاه سخن گويد، کلامش براى خدا باشد لا غير؛ و در افعال، رضاى سبحانى را منظور دارد؛ و قصد غير ننمايد در جميع آنچه ظاهر و هويدا شود از او.
تنبيه: در آثار آمده که خطاب در ساير کتب سماويه منزله بر انبياء سلف: يا ايّها المساکين- يا ابن الماء و الطّين بوده، اما در قرآن آنچه در مکه نازل شده خطاب: يا أَيُّهَا النَّاسُ*، و آنچه در مدينه نزول يافته نداى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا*، و بر سبيل ندرت، خطاب: يا أَيُّهَا النَّاسُ*، واقع شده. و چون بنابر حديث: رفع القلم عن ثلث. (الخ) اطفال و مجانين و امثال آنها که قابل خطاب نباشند، از مخاطبه خارجند، پس مراد: يا أَيُّهَا النَّاسُ جميع مکلفان خواهند بود؛ يعنى اى گروه مکلفين بترسيد از مخالفت پروردگار خود، الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ: آن خدائى که به قدرت کامله بيافريد شما را با وجود اختلاف الوان و اشکال و السنه، از يک نفر که آدم ابو البشر باشد.
تبصره: خلق از «نفس واحده» مشتمل بر دو قيد است: اول، خلق ما؛ و ثانى، کيفيت تخليق، يعنى خلق از نفس واحده؛ براى هر يک از اين دو قيد، اثرى است در وجوب تقوى.
اما قيد اول: خلق الهى ما را، علت باشد بر وجوب انقياد و اتباع اوامر و نواهى سبحانى؛ و بيان آن از وجوهى است:
اول آنکه: چون حق تعالى خالق و موجد است ما را، پس ما عبيد او، و او مولى مى‌باشد. و ربوبيت موجب است نفاذ اوامر او بر بندگان، و عبوديت موجب است انقياد رب و موجد و خالق را.
دوم آنکه: ايجاد، غايت انعام، و نهايت احسان است؛ زيرا ابتدا معدوم بوديم، موجود نمود ما را؛ مرده بوديم، زنده فرمود ما را؛ عاجز بوديم، قادر نمود ما را؛ جاهل بوديم، عالم نمود ما را؛ پس چون نعم، بتمامه از فيضان جود الهى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 344
است، هر آينه واجب باشد بر عبد، مقابله اين نعم به اظهار خضوع و انقياد و ترک تمرد و عناد.
سوم- چون ثابت شد ذات اقدس الهى، خالق و موجد و پروردگار ما است، واجب باشد بر ما اشتغال به اوامر و اتقاء از منهيات سبحانى. و بر فرض غايت اتباع و انقياد، عبد، مستلزم ثواب نيست، زيرا طاعات مسببه از وجوب در مقابله نعم مفيضه غير متناهيه، موجب ثواب نباشد؛ چه اداى حق مستحق فرضا باعث چيزى نشود. و اين در صورتى است که عبد، اتيان طاعات را از قبل خود نمايد. و حال آنکه حصول فعل طاعات، منوط به قدرت قادر متعال باشد. پس خلق او ما را و جعل قدرت در ما، مشعر است بر وجوب عبوديت او بر ما.
اما قيد ثانى- خلق از نفس واحده، عبوديت را ثابت نمايد به وجوهى.
اولا: ايجاد کليه بشر از انسان واحد، ادلّ است بر کمال قدرت سبحانى، زيرا اگر امر به طبيعت و خاصيت بودى، هر آينه بايد متولدين از انسان واحد، متشابه در صفت و متشاکل در خلقت باشند. پس اختلاف افراد انسان از اسود و ابيض و احمر و اصفر و حسن و قبيح و طويل و قصير، دال است بر آنکه مدبر و خالق آن، فاعل قاهر مختار است نه طبيعت مؤثر، و نه علت موجبه؛ و موجد آن، قادر به کل مقدورات و عالم به کل معلومات است، نه طبيعت مقهوره مجبوره عاجزه. بنابراين واجب است انقياد تکاليف قادر متعال، و عبوديت خالق ذو الجلال.
ثانيا: امر به تقوى را معقب ساخته به احسان به يتامى و نساء و ضعفاء؛ و خلق بشر از نفس واحده، مؤثر است در اين معنى، زيرا مواصله و مخالطه با اقارب، موجب مزيد محبت؛ و بدين سبب انسان به فرح خويشان، مفرح، و به حزن آنان؛ محزون شود؛ و اين امر باعث شفقت، و منبعث نمايد اتقاء از ايذاء و آزار را.
ثالثا: معرفت انسان به خلق عموم از نفس واحده و تأمل در آن، موجب شود تقواى از مفاخرت و تکبر و عجب و خودپسندى، و ظهور حسن خلق و تواضع و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 345
فروتنى.
رابعا: ايجاد بنى آدم از شخص واحد، دال است بر معاد، زيرا ظهور قدرت قادر متعال، بر اخراج اشخاص مختلفه از صلب شخص واحد، و ايجاد هيکل عجيب الترکيب لطيف الصوره را از نطفه قذره، هر آينه برهانى است ساطع بر احياى اموات و بعث و حشر آنان. و اعتقاد به معاد، موجب گردد اتقاء مناهى الهى و اتباع اوامر سبحانى را.
وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها: و خلق فرمود از آدم، زوجه او حوّا را.
در مجمع- از حضرت باقر عليه السّلام روايت شده که: حق تعالى حوّا را از باقى طينت آدم بيافريد.
قول اصح و اکثر ميان مفسران آنست که: چون خداوند، آدم عليه السّلام را خلق و در بهشت منزل داد، اگرچه در آن، حوران و غلمان پاکيزه سرشت بودند، اما به واسطه عدم جنسيت، چندان به ايشان الفتى نداشت. از مقام احديت، انيسى از جنس خود طلبيد. به امر الهى خوابى گران بر او مسلط، و جبرئيل حوا را از استخوان پهلوى چپ او بيرون آورد؛ و مؤيد اينست فرمايش نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که: خلقت المرأة من ضلع آدم ان اقمتها کسرتها و ان ترکتها و فيها عوج استمتعت بها. «1» در مجمع- عن ابى جعفر عليه السّلام: انّ اللّه تعالى خلق حوّاء من فضل الطّينة الّتى خلق منها آدم عليه السّلام «2».
و در تفسير على بن ابراهيم قمى: من اسفل اضلاعه.
وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالًا کَثِيراً وَ نِساءً: و منتشر و پراکنده و ظاهر گردانيد از آدم و حوّا به توسط توالد و تناسل، مردان بسيار و زنان بى‌شمار.
در مجمع- طبرسى فرمايد: امتنان حق تعالى بر ما به ايجاد از نفس واحده، به جهت آنست که اين خلقت اقرب است به عطوفت و شفقت و
«1» مجمع البيان، جلد 2، صفحه 2.
«2» همان مدرک.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 346
مرحمت بعضى از ما بر بعضى؛ چه رجوع همه ما، به اصل واحد است. و ايضا ابلغ است در قدرت، و دالّ بر نهايت علم و حکمت.
وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ: و بترسيد و بپرهيزيد از آن خدائى که در انجاح مرام از يکديگر بر سبيل تعاطف و تراحم، سؤال مى‌کنيد و قسم مى‌دهيد به نام نامى او و به خويشان، و گوئيد: ننشدک اللّه و الارحام ان تفعل کذا و کذا و انشدک اللّه و الرّحمة. و اين از عادت عرب بود که در وقت طلب حاجت از هم، متمسک مى‌شدند به نام خدا و ذکر رحم، تا به وسيله آن، سلسله عطوفت يکديگر محرک شده، موجب انجاح مقاصد آنها گردد.
تنبيه: اينکه ارحام را مقارن اسم خود گردانيده، تنبيه است بر مزيت مکرمت اقوام، نزد حضرت حق، و لزوم مراقبه اقربا و وجوب صله ارحام و تودد و تراحم با ايشان، و احاديث مؤيد اينست:
1- حديث نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الرّحم متمسّک بالعرش تقول من وصلنى و صله اللّه و من قطعنى قطعه اللّه «1».
2- فى الکافى- عن الصّادق عليه السّلام عن امير المؤمنين عليه السّلام قال:
صلوا ارحامکم و لو بالتّسليم ثمّ تلا هذه الآية «2» 3- عن الرّضا عليه السّلام: انّ رحم ال محمّد- الائمّة- صلوات اللّه و سلامه عليهم لمعلّقة بالعرش تقول: اللّهمّ صل من وصلنى و اقطع من قطعنى ثمّ هى جارية بعدها فى ارحام المؤمنين ثمّ تلا هذه الاية. «3» 1- فرمود پيغمبر: رحم، متمسک است به عرش، مى‌گويد: هر که صله نمايد مرا به وصلت، صله فرمايد خدا او را به رحمت؛ و هر که قطع نمايد مرا، قطع فرمايد او را خدا.
«1» منهج الصادقين، جلد 2، صفحه 426.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب صلة الرحم، صفحه 155، حديث 22.
«3» همان مدرک ص 156 حديث 26.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 347
2- در کافى- از حضرت صادق عليه السّلام از امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: صله نمائيد ارحام خود را و اگرچه به سلام نمودن باشد. بعد اين آيه تلاوت فرمود.
3- حضرت رضا عليه السّلام فرمايد: رحم آل محمد، ائمه عليهم السّلام، هر آينه معلق است به عرش؛ مى‌گويد: صله فرما هر که صله کند مرا، و قطع کن هر که قطع نمايد مرا، و بعد از آن جارى است در ارحام مؤمنين. پس تلاوت فرمود آيه شريفه را.
تبصره: اينکه اولا فرمود: اتَّقُوا رَبَّکُمُ، و ثانيا: وَ اتَّقُوا اللَّهَ؛ در تکرير، وجوهى است:
1- تأکيد امر، و حثّ بر آن، مثل قولک: اعجل اعجل يا فلان.
2- آنکه امر به تقوى در اول، براى مکان انعام است به ايجاد و غيره، يعنى چون نعم غير متناهيه عطا فرموده، لازمه آن تقوى و پرهيزکارى است، و در ثانى، نسبت به وقوع نام مبارک سبحانه در سؤال انجام مهمات خود از يکديگر و قضاى حاجات.
3- اولا فرمود: اتَّقُوا رَبَّکُمُ، و ثانيا: وَ اتَّقُوا اللَّهَ؛ و لفظ «رب» دلالت کند بر تربيت و احسان، و «اللّه» لفظى است دال بر قهر و هيبت. پس امر فرمود مردم را به تقوى بنابر ترغيب، بعد اعاده فرمود امر به آن را بنابر ترهيب در منهج- از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که فرمود «1»: نطفه خود را در موضع حلال بنهيد. نشنيده‌ايد که حق تعالى فرموده: وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ. و اول صله رحم آن است که، موضع حلال براى ولد خود اختيار کنيد، و قطع رحم و نسب او منمائيد به تولد او از زنا، پس بدرستى که زانى را رجم است. لذا ولد را در موضع بد جاى مدهيد و او را با شهوات و هواى نفس مگذاريد
«1» منهج الصادقين، جلد 2، ص 426.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 348
که: إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَيْکُمْ رَقِيباً: بدرستى که ذات اقدس الهى، مى‌باشد بر شما مراقب و مطلع و حافظ بر همه اقوال و افعال شما. اين کلام تأکيد و تحذير و مبالغه است در اتقا، يعنى بايد حرکات و سکنات خود را به احتياط بجا آريد و به وقت ناپاکى و بى‌باکى، از حضرت ذو الجلال او شرم نمائيد.
در تفسير روح البيان نقل نمايد که: شخصى بود زمان سابق در مکه، معروف به مشکى، به جهت آنکه هر جا مى‌نشست، بوى مشک از او استشمام مى‌شد و از صلحا و نيکان بود. هر چه به او مى‌گفتند چقدر مشک استعمال کنى، مى‌گفت: دست من نيست. به اصرار زياد از علت آن گفت: بدانيد من جوانى جميل بودم لکن با حيا، به حدى که نطقم بسته و از تکلم وارسته. مردم پدرم را مجبور نمودند براى رفع حيا، مرا در بازار، دکان بزازى به شاگردى گذاشت. روزى پيره زنى صورت جنسى به من داد که بردار به منزل آور و قيمت آن را به تو دهم. استاد مرا با جنس روانه کرد. چون وارد منزل شدم، در را بسته، به قصرى وارد شدم، زنى به آرايش تمام بر تختى نشسته، مرا پيش کشيد. گفتم: اللّه اللّه، جواب خدا را چه مى‌دهى که مراقب است تمام امور کلى و جزئى را؟ گفت: عيبى ندارد. هر چه موعظه نمودم، فايده نبخشيد.
عاقبت براى نجات از لوث به اين فعل قبيح، چاره خود را به آن ديدم که به بهانه تطهير بيرون آيم و صورت و لباس را ملوث، به غايت با عفونت و کثافت وارد قصر شدم، زن صدا برآورد: اين ديوانه است، او را بيرون کنيد. بعد به منزل آمده، خوابيدم. در عالم رؤيا شخصى گفت: يا اخا يوسف، مگر تو نسبتى با يعقوب دارى که يوسف عليه السّلام چنين کارى نمود؟ گفتم: خير. پيش آمد و دستى به صورت من کشيد. از آن زمان تا به حال، چهل سال است که بدن من بوى مشک مى‌دهد؛ اين است معامله با خدا.