سوره نساء(النساء)، آیه ۱ · جزء ۴ · صفحه ۷۷
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا
ای مردم! از (مخالفت) پروردگارتان بپرهیزید! همان کسی که همه شما را از یک انسان آفرید؛ و همسر او را (نیز) از جنس او خلق کرد؛ و از آن دو، مردان و زنان فراوانی (در روی زمین) منتشر ساخت. و از خدایی بپرهیزید که (همگی به عظمت او معترفید؛ و) هنگامی که چیزی از یکدیگر میخواهید، نام او را میبرید! (و نیز) (از قطع رابطه با) خویشاوندان خود، پرهیز کنید! زیرا خداوند، مراقب شماست.
معنی کلمات و عبارات
نزول
سال ۲۰ بعثت(دوره مدنی) · این آیه همچون دیگر آیات سوره نساء در مدینه بر پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله نازل گردیده است. بازپخش وحی در این سال
شأن نزول
ابن شهر آشوب از مرزبان او از کلبى او از ابوصالح او از ابن عباس درباره اين قسمت از آيه «وَاتَّقُوااللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ» چنين روايت کند: که درباره رسول خدا صلى الله عليه و آله و اهل بيت علیهمالسلام و خويشاوندان او نازل گرديده. زيرا تمام خويشاوندى نسبى و سببى در روز قيامت منقطع ميشود جز خويشاوندى نسبى و سببى که از پيامبر باشد.
طبرسي، مجمع البيان في تفسير القرآن، ج ۳، ص ۳. محمدباقر محقق، نمونه بينات در شأن نزول آيات از نظر شيخ طوسي و ساير مفسرين خاصه و عامه، ص ۱۷۸. البرهان في تفسير القرآن.
نکات آیه
تفسیر (۸)
روایات و احادیث
۶- خداوند، آفریننده همسر اولین انسان (حضرت آدم)، از او «خلقکم من نفس واحدة و خلق منها زوجها» برداشت فوق بر این مبناست که «من» نشویّه باشد ; یعنى: آفرینش حوّا از آدم نشأت گرفته است. صدر آیه که فرمود: «من نفس» و نفرمود: «من نفسین» این معنا را تأیید مى کند. مؤیّد برداشت فوق، فرمایش امام صادق (ع) است که فرمود: اِنّ اللّه خلق آدم من الماء و الطین ... و خلق حوّا من آدم ... . [منبع: کافى، ج ۵، ص ۳۳۷، ح ۴ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۳۴- ، ح ۱۶.] ۷- خداوند، آفریننده همسر اولین انسان (حضرت آدم) از جنس او «و خلق منها زوجها» برخى برآنند که «من» در «منها» بیانگر همجنس بودن حوّا با آدم است ; نظیر «و اللّه جعل لکم من انفسکم ازواجاً». (نحل، ۷۲- ) مؤیّد برداشت فوق، فرمایش امام باقر (ع) به نقل از رسول اللّه (ص) است که درباره خلقت حوّا فرمود: اِنّ اللّه تبارک و تعالى قبض قبضةً من طین فخلطها بیمینه ... فخلق منها آدم و فضلت فضلة من الطین فخلق منها حوّا. [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۲۱۶، ح ۷ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۲۹، ح ۶.] ۸- زن و مرد، از یک جنس هستند. «و خلق منها زوجها» ۹- تساوى مردم در اصل آفرینش و نبودن امتیاز در خلقت آنان، موجب مسؤولیت تمامى آنان در برابر قوانین الهى «اتّقوا ربّکم الذى خلقکم من نفس واحدة و خلق منها زوجها» جمله «خلقکم من نفس واحدة»، علاوه بر بیان این حقیقت که تمامى انسانها از نسلى واحدند، به این معنا اشاره دارد که بین آنان در خلقت هیچگونه امتیاز و تبعیضى نیست و لذا همه موظف به رعایت تقوا هستند. ۱۰- خداوند، گسترش دهنده مردان و زنان بسیار (نسل بشر)، از یک زن و مرد (آدم و حوّا) «خلقکم من نفس واحدة ... و بثّ منهما رجالاً کثیراً و نساءً» ۱۱- ازدواج فرزندان بلافصل آدم و حوّا، با یکدیگر* «و بثّ منهما رجالاً کثیراً و نساءً» کلمه «منهما»، گویاى این است که براى تکثیر نسل بشر جز آدم و حوّا موجودى دیگر، از قبیل ملائکه یا انسانهاى باقیمانده از نسلهاى پیشین، دخالتى نداشته است ; بنابراین، تکثیر نسل بشر با ازدواج فرزندان آدم با یکدیگر صورت گرفته است. مؤیّد مطلب فوق، پاسخ امام رضا (ع) به سؤال از کیفیت تکثیر نسل آدم است که فرمود: حملت حوّا هابیل واختاً له فى بطن ثم حملت فى البطن الثّانى قابیل واختاً له فى بطن فزوّج هابیل التى مع قابیل و تزوّج قابیل التى مع هابیل ... . [منبع: قرب الاسناد، ص ۱۶۱ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۳۳- ، ح ۱۰.] ۱۲- محبوبیّت و عظمت خداوند نزد همگان، حتى اعراب در زمان جاهلیّت «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به» درخواست مردم از یکدیگر با نام خدا (تو را به خدا چنین کن)، که مفهوم جمله «تساءلون به» مى باشد، نشانه محبوبیّت و عظمت نام خدا نزد مخاطبان است ; که از جمله مخاطبان، اعراب دوران جاهلیّت هستند. ۱۳- رواج سوگند به خداوند در عصر بعثت «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به» ۱۴- بى پروایى از خداوند، على رغم یاد او در سوگندها، امرى ناروا و به دور از انتظار «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به» ۱۵- جواز سوگند به خداوند «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به» مفهوم «تسآءلون به» (تو را به خدا قسم چنین کن)، نوعى از قسم و مورد تأیید قرآن است. ۱۶- لزوم اهتمام و توجه به خویشاوندان (صله رحم) «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به و الارحام» کلمه «الارحام» عطف بر «اللّه» است، یعنى «اتّقوا الارحام» (پاس حرمت خویشاوندان را نگهدارید). امام صادق (ع) درباره آیه فوق فرمود: هى ارحام النّاس، انّ اللّه عز و جل امر بصلتها و عظّمها الا ترى انّه جعلها معه. [منبع: کافى، ج ۲، ص ۱۵۰، ح ۱ ; نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۳۷- ، ح ۲۵.] ۱۷- خویشاوندى کلیه افراد بشر با یکدیگر* «خلقکم من نفس واحدة ... و اتّقوا اللّه ... و الارحام» «ارحام»، به معناى خویشان است، از آن رو که بازگشتشان به یک رحم است. بنابراین واقع شدن «الارحام» پس از «خلقکم من نفس واحدة»، مى تواند اشاره به این باشد که تمامى انسانها با یکدیگر خویشاوند هستند. ۱۸- نظارت دائمى خداوند بر انسان «انّ اللّه کان علیکم رقیباً» ۱۹- توجه به مراقبت دایمى خداوند، زمینه ساز رعایت تقواى الهى و اهتمام به خویشاوندان «و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به و الارحام انّ اللّه کان علیکم رقیباً» ۲۰- هشدار خداوند به مردمان بى تقوا و قاطع رحم «و اتّقوا اللّه ... و الارحام انّ اللّه کان علیکم رقیباً» ۲۱- لزوم رعایت حال خویشان پیامبر (ص) محبّت و مودّت به ایشان «یا ایّها النّاس اتّقوا ... و اتّقوا اللّه الّذى تسآءلون به و الارحام» امام باقر (ع) درباره آیه فوق فرمود: قرابة الرسول (ص) ... امروا بمودّتهم ... . [منبع: نورالثقلین، ج ۱، ص ۴۲۹، ح ۳ ; بحارالانوار، ج ۲۳، ص ۲۵۷، ح ۲.]
موضوعات
دستهبندی موضوعی
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۷۸)
- ادم(علیه السلام)، نخستین انسان مخلوق، از نسل و جنس کنونی بشر+۵ آیه
- ادم(علیه السلام)، پدر و مبدا پیدایش بشر+۷ آیه
- ادم(علیه السلام)، نخستین انسان خلق شده از جنس کنونی بشر+۴ آیه
- پیدایش انسانها از نسل ادم(علیه السلام)+۷ آیه
- سفارش خدا به نسل ادم(علیه السلام) برای رعایت تقوا+۲ آیه
- افرینش همسر ادم(علیه السلام) از جنس وی+۲ آیه
- خداوند افریننده همسر نخستین انسان (ادم(علیه السلام)) از او+۱ آیه
- پدید امدن همه انسانها از یک شخص، نشانه قدرت خدا+۳ آیه
- زوج افریده انسانها، نشانهای از نشانههای خدا+۱۲ آیه
- رقیب
- یک نفر، اساس افرینش اوّلیّه انسانها+۳ آیه
- فرزنددارشدن و تولید مثل انسان به قدرت خداوند+۲ آیه
- خداوند، خالق و منشا افرینش انسان+۶ آیه
- خداوند، گسترشدهنده نسل انسان از یک زن و مرد+۱ آیه
- خداوند، منشا خلقت نسل انسان از یک بشر+۳ آیه
- پیدایش نسل انسان از ادم و حوّا(علیهما السلام)+۱ آیه
- یکسانی انسانها در اصل افرینش+۵ آیه
- تساوی تمام انسانها در افرینش از یک پدر و مادر+۴ آیه
- زوج افریدهشدن انسانها، از ایات و نشانههای خدا+۱۱ آیه
- زوج افریدهشدن انسانها، زمینه ساز گسترش نسل او+۲ آیه
- ادم(علیه السلام) پدر و مبدا پیدایش بشر+۷ آیه
- تربیت انسانها، از جانب خداوند+۵ آیه
- رعایت تقوای الهی، موجب تربیت و کمال انسان+۴ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۸ آیه
- رعایت حقوق خدا، از اثار تقواپیشگی
- تقواپیشگی، درپیدارنده رعایت حقوق یتیمان+۱ آیه
- خداوند، فراخوان همه مردم به رعایت تقوا+۴ آیه
- توجّه انسان به خالقیّت خداوند و مخلوق بودن خود، باعث تقوا و پرهیزکاری او+۱ آیه
- توجّه به ربوبیّت خداوند، زمینهساز گرایش به تقوا و پرهیزکاری+۲ آیه
- توجّه به مراقبت همیشگی خداوند، سبب رعایت تقوای الهی
- لزوم رعایت تقوای الهی، در پرداخت اموال یتیمان و نیامیختن اموال انان با اموال خود، به هنگام مصرف+۱ آیه
- تقواپیشگی، مستلزم مخلوط نکردن اموال مرغوب یتیمان با اموال نامرغوب+۱ آیه
- لزوم رعایت تقوای الهی، در مورد خویشاوندان
- لزوم رعایت تقوا از سوی مردم، در مقام سوگند خوردن به نام خداوند در مورد ارحام
- امیزش، از اسباب تولیدمثل+۳ آیه
- تولید مثل انسان، به قدرت خداوند+۲ آیه
- لزوم تقوا پیشگی و اجتناب از مخالفت با دستورهای خداوند+۴ آیه
- وجوب صله رحم و پیوند و ارتباط با خویشاوندان+۳ آیه
- افرینش حوّا(علیها السلام)، از جنس ادم(علیه السلام)+۲ آیه
- متاخّر بودن افرینش حوّا(علیها السلام)، از افرینش ادم(علیه السلام)+۲ آیه
- پیدایش مردان و زنان فراوان، از ادم و حوّا(علیهما السلام)+۲ آیه
- توجّه فرزندان ادم(علیه السلام) و حوّا(علیها السلام) به کیفیّت افرینش ان دو و گسترش نسل ایشان، درپی دارنده تقواپیشگی
- ادم(علیه السلام)، همسر حوّا(علیها السلام)+۲ آیه
- حوّا(علیها السلام)، از جنس همسرش ادم(علیه السلام) و برابر با او در اصل خلقت و ویژگیهای انسانی+۲ آیه
- توجّه به ربوبیّت خداوند، زمینه تقوا و ترس از او+۲ آیه
- افرینش انسانها به امر خدا، از اثار ربوبیّت او+۳ آیه
- نظارت خداوند، بر رفتار و کردار ادمیان
- افریده شدن حوّا(علیها السلام) از ادم(علیه السلام)، پس از افرینش وی+۲ آیه
- لزوم و وجوب صله رحم، از جمله حقوق خویشاوندان+۳ آیه
- لزوم رعایت تقوا، درباره خویشاوندان
- رعایت تقوای الهی، زمینه ساز اهتمام به خویشاوندان و رابطه خویشاوندی
- توجّه به مراقبت دایمی خداوند، زمینه ساز اهتمام به رابطه خویشاوندی
- رقیب / اسماوصفات
- همگونی زن با مرد، در اصل خلقت+۶ آیه
- زن و مرد، دارای نفس و حقیقت واحد انسانی+۳ آیه
- زن، دارای نقش مساوی با مرد، در گسترش نسل انسان+۵ آیه
- حاکمیّت قانون زوجیّت، سنّتی الهی در نظام افرینش انسانها+۷ آیه
- زوجیّت مرد با زن، جلوه ای از ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- افرینش انسان به صورت زوج، از صنایع و خلقت خداوندی+۸ آیه
- افرینش زوجین انسان از حقیقت واحد، جلوه ای از ربوبیّت خداوند+۱ آیه
- بقای نسل انسان، از طریق زوجیّت به اراده الهی+۳ آیه
- حوّا علیها السلام (همسر ادم) مادر نخستین بشر+۴ آیه
- خداوند، به وجود اورنده زنان از مردان+۴ آیه
- افرینش بشر از یک مرد و زن، به وسیله خداوند+۱ آیه
- افرینش نسل گسترده بشر از یک مرد و زن به وسیله خداوند، نمود عظمت افریدگار+۱ آیه
- خداوند، گسترش دهنده مردان بسیار، از یک زن و مرد
- خلقت و افرینش مرد و زن از یک جنس (نفس)+۳ آیه
- مرد و زن، دارای نفس و حقیقت واحد انسانی و فاقد تمایز در انسانیت+۸ آیه
- توصیه خداوند به مهربانی و شفقت نسبت به خویشاوندان
- توصیه خداوند به مهرورزی و عطوفت نسبت به خویشاوندان پیامبراکرم صلی الله علیه و اله
- توصیه خداوند به مهربانی و شفقت، نسبت به خویشاوندان
- توصیه خداوند به مهرورزی و عطوفت نسبت به خویشاوندان پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله
- زن و مرد، دارای نفس واحد انسانی+۳ آیه
- خلقت زوج مردها، از نفس انسان+۶ آیه
- حضرت ادم علیه السلام اصل نیاکان انسانها+۵ آیه
- پدر و مادر واحد، اصلیترین نیاکان بشر+۳ آیه
- وجوب صله رحم و پیوند و ارتباط با خویشاوندان+۱ آیه
- رعایت حقوق ایتام، از مصادیق تقوا و پرهیزکاری+۱ آیه