تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ «13»
نوع سوم از دلائل مذکوره:
وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ: و تنزيه مى‌کند رعد به ستايش الهى، يعنى وجود رعد دال است بر تنزيه و تمجيد خالق و آفريدگارى که مستحق تسبيح و تحميد و سزاوار سپاسدارى و شکرگزارى است. يا آواز و تسبيح سبحانى باشد (بنابراين اطلاق تسبيح بر آواز بر سبيل توسع باشد مانند اطلاق منطق بر صفير مرغان) يا رعد، اسم ملک موکل به ابر، و صداى او تسبيح الهى و مسمى به رعد باشد.
ابو الفتوح رازى (قدس اللّه سره) از ابن عباس که جماعتى از يهود خدمت پيغمبر عرضه داشتند: ما مسائلى داريم، اگر جواب دهى ايمان آريم. پس از عهد، پرسيدند: رعد چيست؟ فرمود: ملک بر ابر تازيانه‌اى به دست دارد و ابر را به آن مى‌راند، چنانچه خداى متعال فرمايد. پرسيدند: صداى او چيست؟ فرمود:
زجر او است ابر را تا آنجا که خواهد رود. گفتند: راست گفتى. «1» تفسير برهان- ابو بصير گويد: قال سئلته عن الرّعد اىّ شى‌ء يقول؟ قال:
انّه بمنزلة الرّجل يکون فى الابل فيزجرها «هاى‌هاى» کهيئة ذلک. قلت: فما البرق؟ قال لى: تلک مخاريق الملئکة يضرب السّحاب الى الموضع الّذى
«1» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 473.
جلد 6 - صفحه 352
قضى اللّه فيه المطر. «1» سؤال نمودم از حضرت صادق عليه السّلام رعد چه مى‌گويد؟ فرمود: به منزله مردى است که مى‌راند شتر را و هاى هاى گويد.
گفتم: برق چيست؟ فرمود: تازيانه ملائکه مى‌راند ابر را به محلى که حکم الهى شده به باريدن در آن. وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِيفَتِهِ: و تسبيح نمايند ملائکه از ترس الهى. ابن عباس گويد: مى‌ترسند از خدا نه مثل ترس بنى آدم، بلکه نشناسد هريک از آنها کسى را که طرف راست و چپ ايشان باشد، و هيچ چيز از عبادت حق تعالى ايشان را باز ندارد و مسعول نگرداند.
نوع چهارم از دلائل مذکوره در اين آيه شريفه: وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ: و مى‌فرستد خداى تعالى صاعقه‌ها را، و آن آتشى است که از آسمان فرود آيد و به هر جا که رسد بسوزاند. فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ: پس مى‌رساند به آن صاعقه هر که را خواهد و او را هلاک گرداند. وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ: و در حالى که مجادله نمايند در توحيد حق و قدرت خداوند مطلق بر حشر و نشر. وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ: و آن کافر مجادل سخت کينه است، يا مکر کننده، يا با قوه، يا سخط و غضب الهى بر او سخت خواهد بود.
شأن نزول: شيخ طوسى (قدس اللّه سره) در امالى از انس بن مالک روايت نموده «2» که: حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مردى را به يکى از فراعنه و طاغيان عرب فرستاد براى دعوت به خداى تعالى. طاغى گفت: اين خدائى که مرا به او دعوت کنيد آيا از طلا يا نقره يا آهن است؟ بناى جدال را گذاشت.
رسول مراجعت، و واقعه را خدمت پيغمبر عرضه داشت. ثانيا براى اتمام حجت رسول بيامد و او بر عناد و لجاج افزود، در اثناء مکالمه صاعقه‌اى نازل و او را سوزانيد؛ آيه شريفه نازل شد «وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ ...» تنبيه: حدوث صاعقه امرى عجيب و يکى از شواهد قدرت سبحانى است، زيرا صاعقه توليد از ابر، و چون نازل گردد بسا شود که در دريا فرو رفته و ماهيان
«1» تفسير برهان ج 2 ص 285.
«2» تفسير نور الثقلين ج 2 ص 489.
جلد 6 - صفحه 353
را در لجّه دريا بسوزاند. و حکما مبالغه نمودند در قدرت و حدّت آن. وجه استدلال آنکه: طبيعت آتش خشک و سوزان، ضد طبيعت ابر؛ بنابراين لازم آيد طبع صاعقه در حرارت و يبوست کمتر و ضعيف‌تر باشد از آتشهاى حادثه نزد ما، لکن بر خلاف عادت، آتش صاعقه قويتر و شديدترين آتشهاى اين عالم است؛ پس ظهور اثر قوى از شيئى ضعيف، هرآينه برهان قاطعى باشد بر وجود قادر قاهر فاعل مختارى که تمام اشياء در حيطه قدرت او است. و ايضا آتش سوزان بى‌شعور که به مقتضاى طبع، اثر او منفک نيست، هرآينه در تأثير اثر امتيازى حاصل آيد، يعنى کسانى که ذاکر حق تعالى باشند از آسيب صاعقه محفوظ باشند و البته چنين اثر وجدانى، شاهد بزرگى است بر آثار قدرت سبحانى.
در کافى شريف 1- از حضرت صادق عليه السّلام قال عليه السّلام: يموت المؤمن بکلّ ميتة الّا الصّاعقة لا تأخذه و هو يذکر اللّه عزّ و جلّ. «1» مؤمن به هر قسم مردنى مى‌ميرد الا صاعقه، آسيبش به او نرسد در حالى که ذاکر باشد خداوند عز و جل را.
2- ابى بصير روايت نموده از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمودم از مردن مؤمن. قال يموت المؤمن بکلّ ميتة يموت غرفا و يموت بالهدم و يبتلى بالسّبع و يموت بالصّاعقة و لا تصيب ذاکر اللّه عزّ و جلّ. «2» فرمود: مى‌ميرد مؤمن به هر قسم مردنى به غرق و هدم و دريدن درندگان و به صاعقه، و لکن صاعقه ذاکر الهى را آسيبى نرساند.
به سند ديگر راوى سؤال کند از ذکر، حضرت فرمايد: قرائت صد آيه قرآن. «3» علامه مجلسى (قدس اللّه سره) فرمايد: يعنى در هر روز و هر شب يا هر شبانه روز. و ذکر در اينجا اعم است از آنکه به لسان باشد يا قلب، و حاصل آنکه هرگاه از غافلين نباشد هرآينه محفوظ باشد، يا قرائت آيات به شرايط. بنابراين
«1» اصول کافى ج 2 ص 500.
«2» همان مصدر.
«3» همان مصدر.
جلد 6 - صفحه 354
نفسش غافل نيست هرگاه توجه کند، اگر مشغول کار ديگر باشد.