تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْ‌ءٍ إِلاَّ کَباسِطِ کَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْکافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ «14»
لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِ: براى ذات احديت الهى است دعوت راست و درست. و در اين حق اقوالى است: 1- نزد ابن عباس دعوت حق توحيد و کلمه (لا اله الّا اللّه) است. 2- خداى تعالى حق است پس دعوتش حق باشد، و اشاره است به آنکه انقطاع به درگاه سبحانى در دعا او حق است. 3- پرستش و ستايش الهى حق و صدق خواهد بود.
تحقيق: موجودات سه قسم مى‌باشند:
1- آنکه هم ازلى و هم ابدى، و او منحصر است در واجب الوجود بالذات که فنا و زوال در ساحت قدسش راه ندارد؛ زيرا. (ما ثبت قدمه امتنع عدمه).
2- موجوداتى که ازلى نباشد، لکن ابدى خواهد بود مانند انسان.
3- آنکه نه ازلى و نه ابدى بلکه خلقت آنها بالعرض باشد، مانند مواليد سه‌گانه.
و چون ذات احديت، خالق موجودات است، احق باشد به حقانيت و احق به اعتقادات و احقّ به اذکار. پس ثابت شود که وجود سبحانى حق است در موجودات و اعتقاد به وجود اقدس او حق است در اعتقادات، و ذکر الهى به ثناء و الوهيت و کمال، هرآينه حق است در اذکار؛ و لذا فرمود «له دعوة الحقّ» و به عبارت اخرى، جميع مراتب حق و حقانيت در دعوت الهى جمع باشد، بنابر
جلد 6 - صفحه 355
اين شخص عاقل منصف را پرستش و ستايش چنين حقى لازم آيد (فتأمل ايها العاقل) وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ: و آنانکه مى‌خوانند مشرکان غير از ذات الهى از اصنام و اوثان و غير آن، و طلب نمايند حاجات خود را از آنان. لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْ‌ءٍ: اجابت نکنند داعيان را به چيزى از خير و نفعى و دفع مضرتى. إِلَّا کَباسِطِ کَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ: مگر مانند کسى که دو کف دست به آب گسترد از مکان دور. لِيَبْلُغَ فاهُ: تا برساند آن را به دهنش به جهت و ساکن شود به آن سوز عطش. وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ: و آن آب نرسد به جهت دورى مسافت بين آندو، پس همچنين آنچه به غير خداوند متعال ستايش و پرستش کنند، نفع بديشان نرسد و اجابت دعوت آنها نشود به سبب دورى.
بنابراين آيه شريفه ضرب المثلى است براى عابدين اصنام و اوثان و در عرب هم معروف است.
2- ابن عباس گويد: «1» داعيان غير حق مانند کسى است که بخواند بسوى آب به زبانش و اشاره کند به دستش، هر قدر سعى کند مطلوب و مرادش حاصل نيابد.
3- تمثيل به کسى است که دست به زير آب و به طرف دهان آورد تا بياشامد، ناگاه اجل او را مهلت ندهد و به حالت عطشان بميرد.
4- حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: «2» مثل او چنان باشد که مرد تشنه بر کنار چاه نشسته دست به چاه برد، به آب نرسد، و هيچ فايده و غنائى براى او نخواهد داشت، همچنين مرد بت‌پرست گمان کند که او را در عبادت اصنام سودى خواهد بود.
5- مثال عابدين غير حق مانند کسى است که کف دستها گسترده که آب در آن نماند، با اين حال خواهد تا بياشامد فايده‌اى ندارد، زيرا تا مادامى که کف
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 284.
«2» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 475.
جلد 6 - صفحه 356
دستش چنين باشد، آب در آن قرار نگيرد.
وَ ما دُعاءُ الْکافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ: و نيست خواندن کافران بتان را مگر در گمراهى، يعنى چيزى بديشان نرسد و آن را اجابتى نباشد، مانند کسى که به بيراهى و گمراهى رود، البته به مقصد نخواهد رسيد.
تفسير برهان «1»- جابر از حضرت صادق عليه السّلام روايت نموده که مردى خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: امر عظيمى ديدم.
فرمود: چه ديدى؟ گفت: مريضى داشتم، براى او آب چاه احقاف وادى برهوت را توصيف نمودند، به جهت شفاى او مشکى و قدحى برداشته روانه سر چاه، مقدارى آب در مشک نموده، ناگاه فرود آمد چيزى در جوّ هوا مانند هيئت زنجيرى، صدائى بلند: اى شخص مرا سيراب نما.
من تا قدح را به او رسانيدم، کشانيده شد تا معلق به شمس شد. پس من پيش رفتم، به مشت آب برداشتم. ثانيا زنجير آمد در حالتى که صدا بلند:
العطش العطش. اى شخص مرا سيراب کن، الساعه مى‌ميرم.
قدح بلند، تا سيرابش کنم، باز کشيده شد تا معلق به شمس گرديد. سه مرتبه چنين کرد، مشک را بسته، او را سيراب ننمودم. حضرت فرمود: او قابيل پسر آدم است، که کشت برادرش را و هو قوله عز و جل «وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْ‌ءٍ إِلَّا کَباسِطِ کَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ ...»