تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمُ الَّذِي خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَ بَثَّ مِنْهُما رِجالاً کَثِيراً وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسائَلُونَ بِهِ وَ الْأَرْحامَ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلَيْکُمْ رَقِيباً «1»
ترجمه
اى مردمان بترسيد از پروردگارتان که آفريد شما را از يک تن و آفريد از آن جفت او را و منتشر کرد از آن دو مردان زياد و زنان را و بترسيد از خداوندى که درخواست مينمائيد از يکديگر بآن و از قطع خويشان همانا خدا باشد بر شما نگهبان.
تفسير
نفس واحدة حضرت آدم على نبينا و آله و عليه السلام است و زوجش حضرت حواء است که بفرموده قمى ره از آخرين دنده حضرت آدم خلق شده است و مردان و زنان دنيا همه از نسل آندو ميباشند که در آفاق منتشر شده‌اند و چون پيدايش تمام خلق از يک مرد و زن که از خاک خلق شده‌اند دلالت بر قدرت کامله الهيه دارد و خلعت وجود و هستى نعمت است و قدرت و نعمت اقتضاء ترس و شکر دارد و ايندو اقتضاء طاعت لذا امر بتقوى را مرتب بر آن فرموده است و عياشى از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که فرمود حوا خلق شد از کوچکترين دنده آدم (ع) و بجاى آن خداوند گوشت رويانيد و در روايتى وارد شده است که حوا خلق شد از پهلوى آدم (ع) در حاليکه خواب بود و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که خداوند آدم (ع) را از آب و گل خلق فرمود پس همت پسران آدم مصروف در آب و گل است و خداوند حوا را از آدم خلق فرمود پس همت زنان مصروف در مردان است پس سزاوار است که آنها را در خانه جاى دهيد و بيرون نياوريد و در فقيه و علل از آن حضرت نقل نموده که از او پرسيدند که بعضى از مردم ميگويند که خداوند حوا را از آخرين دنده چپ آدم خلق فرموده فرمود سبحان اللّه مقام قدرت الهى بالاتر از آنست که نتواند او را مستقلا خلق فرمايد و زبان مخالفين را بروى ما باز نمايد که بگويند آدم خودش با خودش مواصلت نمود خدا حکم فرمايد
جلد 2 صفحه 3
ما بين ما و کسانيکه اين قبيل کلمات را ادا مينمايند پس فرمود خداوند متعال چون آدم را از گل خلق فرمود و ملائکه براى او بامر الهى سجده نمودند خواب را بر او مسلط فرمود و حوا را براى او خلق کرد و در پشت او جاى داد تا زنان تابع مردان باشند و چون حوا حرکت کرد آدم بيدار شد و در اينحال خداوند امر فرمود بحوا که از آدم دور شود و چون چشم آدم بحوا افتاد مخلوق خوبى را ديد که مانند خودش بود از حيث صورت ولى زن بود پس با او سخن گفت و بزبان خود از او جواب شنيد و پرسيد تو کيستى جواب داد خداوند مرا خلق نموده چنانچه مى‌بينى پس آدم عرض کرد پروردگارا اين مخلوق خوب کيست که من از انس و ديدار او بهره‌مند شدم پس خداوند فرمود اى آدم اين کنيز من حوا است آيا دوست ميدارى که با تو باشد و با او انس بگيرى و صحبت کنى و بفرمان تو باشد عرض کرد بلى پروردگار من و براى اين نعمت مادام العمر شاکر و سپاس گذار خواهم بود پس خداوند فرمود او را از من خواستگارى کن چون کنيز من است و سزاوار براى تو زن داشتن است چون شهوت دارى و خداوند باو شهوت داد بعد از آنکه او را عالم و عارف باشياء فرموده بود پس عرض کرد بار الها او را خواستگارى مينمايم از تو بآنچه رضاى تو در آنست خداوند فرمود رضاى من در آنست که معالم دين مرا باو تعليم نمائى آدم عرض کرد بار الها بر عهده من است که تعليم نمايم او را اگر خواسته باشى خداوند فرمود خواستم و بزنيت دادم او را بتو پس در برگير او را و آدم (ع) بحوا فرمود بيا نزد من حوا امتناع نمود و گفت تو بيا و خداوند بآدم امر فرمود که بجانب حوا روانه شد و اگر اين نبود بايستى زنان بخواستگارى مردان بروند و بجانب آنها بشتابند اين قصه حوا است و عياشى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که پرسيدند از چه چيز خداوند حوا را خلق نمود فرمود اين مردم چه ميگويند سائل عرض کرد ميگويند از دنده از دنده‌هاى حضرت آدم فرمود دروغ گفتند آيا خداوند عاجز بود که او را از چيز ديگر خلق کند خبر داد مرا پدرم از پدرانش از پيغمبر که فرمود خداوند تعالى يک مشت از گل برداشت و مخلوط فرمود با دست راست خود و هر دو دست خدا راست است پس خلق فرمود از آن آدم را و مقدارى زياد ماند و از آن حوا را خلق فرمود و در علل از آنحضرت روايت نموده است که خداوند عالم آدم را از گل خلق فرمود و از زيادى و باقى مانده آن حوا را خلق فرمود و
جلد 2 صفحه 4
در روايت ديگر است که حوا خلق شد از باطن و جانب چپ و از طينتى که زياد آمد از دنده چپ آدم و در فقيه فرموده که اين آيه و روايتى که دلالت دارد بر آنکه حوا از دنده چپ آدم خلق شده باين معنى صحيح است که از طينتى که زياد آمد از دنده چپ او خلق شد و براى اين يک دنده مردان کمتر از زنان دارند فيض ره فرموده يمين کنايه از عالم روحانى است که ملکوت است و شمال کنايه از عالم جسمانى است که ملک است و قوام ملک بملکوت است و قوام جسم بروح و اين دو جنبه در انسان بمنزله دست راست و چپند که ماده روحانى راست و ماده جسمانى چپ بشمار ميآيد و چون ساحت ربوبى از جنبه جسمانى منزه است گفته‌اند هر دو دست خدا راست است و چون جنبه جسمانى و جهت حيوانى در زنان زياده از مردان است و جنبه انسانى و روحانى در مردان غالب است خواسته‌اند ائمه معصومين باين حقيقت اشاره فرمايند لذا فرموده‌اند حوا از دنده چپ آدم خلق شده و اين کنايه است از بعضى شهوات که ناشى از غلبه جهت جسمانيت است که در مردان نيست و در زنان موجود است و اين زيادى طينتى است که از باطن آدم استخراج شده است و ماده خلق حوا گرديده و همين سر نقصى است که در کالبد مردان است نسبت بزنان و ظاهر عنوان باطن است و جز اهل سر بر اسرار خلقت پى نميبرند و اينکه ائمه معصومين در بعضى از روايات از اين معنى تکذيب نموده‌اند مرادشان معنى ظاهرى آن است که عامه فهميده بودند ولى باين تقريب صحيح است حقير عرض ميکنم اين بيان اگر چه فى نفسه دقيق و لطيف و با موازين حکمت مطابق است ولى انصاف آنستکه از متفاهم عرفى خارج است و نميشود وجه جمع عرفى بين روايات قرار داد بلى وجه جمع همانست که از فقيه نقل شد خصوص بملاحظه ظاهر آيه و شهادت بعضى اخبار که بيان گرديد و تکذيب در بعضى روايات شايد راجع باشد به خلق حوا از دنده چپ آدم (ع) بعد از تماميت کالبد او به اين معنى که خداوند ماده دنده چپ او را برداشته باشد و حوا را از آن خلق فرموده باشد خواسته‌اند بفرمايند اينطور نيست بلکه ماده کمى که صالح براى دنده چپ بود اگر حکمت مقتضى خلق او بود باقيمانده بود ولى چون حکمت اقتضاء خلق آنرا نداشت از آن ماده حوا خلق شد و اين بنظر حقير اشاره است بضعف جنبه زن نسبت بمرد روحا و جسما که سر تا پايش بمنزله دنده از دنده‌هاى چپ مرد است و اما نقص دنده چپ مرد شايد براى گنجايش قلبش باشد
جلد 2 صفحه 5
که اوسع از زن است و انصاف اينست که حکمت اين امور را جز خداوند کسى نميداند در هر حال ظاهر آيه و روايات آدم شخصى است و آدم نوعى خلاف ظاهر است و ما از ظواهر روايات معصومين (ع) عدول نخواهيم نمود انشاء اللّه تعالى و در علل از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند از ابتداء ظهور نسل آدم (ع) در عالم از آنحضرت و گفتند که بعضى از مردم ميگويند که خداوند متعال وحى فرمود بآدم که دختران خود را براى پسران خود تزويج نما و اين مردم همه از نسل برادران و خواهرانند پس آنحضرت فرمود سبحان اللّه خداوند منزه است از اين امر کسيکه اين سخن را ميگويد ميگويد خداوند متعال صفوه موجودات و دوستان خود و پيغمبران و مؤمنين و مؤمنات را از حرام ايجاد فرموده و قدرت نداشته که آنها را از حلال خلق فرمايد با آنکه از آنها عهد بر حلال گرفته و اجتناب از محارم فطرى است چنانچه از بعضى حيوانات نقل شده که با خواهران خود جمع نميشوند و گاهى که چنين اتفاقى افتاده بعد از آنکه مستشعر شده‌اند آلت خود را با دندان کنده‌اند و مرده‌اند و در روايتى از آنحضرت وارد است که تزويج محارم در تمام کتب سماوى منع شده و از اول دنيا جائز نبوده و اين قبيل عقايد فاسده نتيجه اعراض از خانواده نبوت است که از علوم آنها بهره‌مند نشدند و بوادى ضلالت و جهالت افتادند کسيکه چنين سخنى بگويد تقويت مجوس را نموده که نکاح محارم را جائز ميدانند خدا بکشد اين قبيل اشخاص را همانا آدم (ع) متولد شد براى او در هفتاد شکم از حوا هفتاد پسر و دختر تا قابيل هابيل را کشت و آدم (ع) غمگين شد بطوريکه پانصد سال نتوانست با حوا مقاربت نمايد و بعد از پانصد سال تسکينى برايش روى داد و نزديکى نمود و شيث متولد شد که نام او هبة اللّه بود و او اول وصى بود که در زمين باين منصب فائز گشت و بعد از او يافث متولد شد و چون آندو بالغ شدند و خداوند اراده فرمود که زمين از نسل آدم پر شود و قلم جارى شده بود بر تحريم خواهران بر برادران بعد از عصر روز پنجشنبه حوريه از بهشت نازل فرمود که نام او نزله بود پس خدا امر فرمود آدم را که ترويج نمايد او را بشيث و آدم اطاعت نمود و عصر روز بعد حوريه ديگرى از بهشت نازل فرمود که نام او منزله بود و امر فرمود آدم را که تزويج نمايد او را بيافث و آدم اطاعت کرد پس از شيث متولد شد پسرى و از يافث دخترى و چون آندو بالغ شدند خداوند امر فرمود آدم را که تزويج نمايد دختر يافث
جلد 2 صفحه 6
را بپسر شيث و حضرت آدم (ع) اطاعت نمود و برگزيدگان خداوند که انبياء و مرسلين ميباشند از نسل آندو بوجود آمدند معاذ اللّه که امر چنان باشد که گفته‌اند از مزاوجت برادران و خواهران و در فقيه نيز باين مضمون از آنحضرت روايت نموده است و در علل و عياشى از آنحضرت نقل نموده است که مردم را در اين اعتقاد تخطئه نمودند و فرمودند که پيغمبر فرمود اگر چنين بود من زينب را بقاسم تزويج مينمودم و از دين آدم اعراض نميکردم و در کافى از حضرت باقر (ع) نقل نموده که باو عرض کردند که مجوس ميگويند ما نکاح ميکنيم مانند نکاح اولاد آدم (ع) و با ما محاجه مينمايند باين امر فرمود اما با شما آنها نميتوانند محاجه نمايند چون هبة اللّه بحد بلوغ رسيد آدم عرض کرد بار الها تزويج فرما او را خداوند حوريه فرستاد و چهار پسر از آن متولد شد و بعد صعود نمود و چون اولاد هبة اللّه بحد بلوغ رسيدند آدم عرض کرد بار الها اولاد هبة اللّه را تزويج فرما پس خدا وحى فرمود بآدم (ع) که خواستگارى کند از مرد مسلمانى که از جن بود و چهار دختر داشت براى چهار پسر هبة اللّه و آدم اطاعت نمود و تزويج کرد آندختران را بآن پسران پس آنچه جمال و حلم است از قبل حوراء و نبوت است و آنچه سفاهت و تندى است از قبل جن است و عياشى نيز قريب باين مضمون را از آنحضرت روايت نموده است و در فقيه و بعضى روايات ديگر هم تصريح بمواصلت حضرت آدم براى ابناء خود با حوريه و اجنه شده است و اينکه جمال و حسن خلق در بنى آدم از حوريه و قبح منظر و سوء خلق از اجنه است و در قرب الاسناد از حضرت رضا (ع) نقل نموده که حوابه هابيل آبستن شد و يک دختر در يک شکم و بقابيل آبستن شد و يک دختر در شکم ديگر و هابيل با دخترى که با قابيل بدنيا آمده بود مزاوجت نموده و قابيل با دخترى که با هابيل متولد شده بود تزويج شد و بعد از اين تحريم شد و در مجمع و احتجاج دو روايت از حضرت باقر و سجاد عليهما السلام قريب باين مضمون نقل نموده و اينکه آندو دختر يکى اقليما و ديگرى لوزا نام داشتند و تحريم بعد حادث شد و منکر نبايد پنداشت چون شرايع مختلف ميشود فيض ره فرموده رواياتى که اولا ذکر شد صحيح و معتبر است و اما روايات اخيره موافق با مذهب اهل سنت است پس اعتماد بآنها نيست با آنکه قابل تاويل است بطوريکه موافق شود با اخبار معتبره که ذکر شد حقير عرض ميکنم چون ائمه اطهار مبتلا بتقيه بودند و بعضى اوقات طورى بود که اگر ميخواستند مخالف با
جلد 2 صفحه 7
فتاواى مراجع اهل سنت فرمايشى بفرمايند خوف خطر براى خودشان و شيعيانشان بود لذا ناچار موافق با آنها فرمايش مى‌فرمودند و بخواص شيعه دستور داده‌اند در روايات معتبره که هر وقت دو روايت مختلف از ما بشما رسيد آنروايت را که مخالف با اهل سنت است بگيريد که حق در خلاف آنها است ولى انصاف آنستکه روايات اخيره قابل حمل بر مضمون روايات اولى نيست ولى روايات اولى ناظر بروايات اخيره و مکذب آنها است پس بر آنها حکومت پيدا ميکند نميدانم مرحوم فيض چگونه خواسته‌اند تاويل نمايند بهر حال چون مبدء تکوين نطفه مرد است و اصل و نسب بپدر ممتاز و معرفى ميشود و حوا از فاضل طينت آدم (ع) خلق شده در آيه شريفه خلق نسبت بيک نفس داده شده است باعتبار انتهاء نسب مردم بحضرت آدم و خلق حوا از فاضل طينت او چنانچه بيان شد و لفظ کثيرا اگر چه در ظاهر صفت رجال است ولى در معنى راجع به نساء هم هست چنانچه در مقام اختصار متعارف است الغاء اين قبيل قيود مينمايند و اگر بر خلاف اين جمع و تحقيق شهرتى از مفسرين مخصوصا عامة ثابت باشد چنانچه در منهج و نفحات بيان فرموده‌اند حجت نيست بلکه موجب ترجيح اخبار مخالفه با آنها است چنانچه عرض شد و اخبار ائمه معصومين حجت است بمعنى وجوب تسليم و انقياد و حرمت رد و اعراض اگر چه افاده حکم شرعى ننمايد و تعجب از مفسر معاصر است که در نفحات بعد از تصريح بآنکه در عده از روايات خاصه از معنى مشهور بين عامة تکذيب شده و تاويل فرموده‌اند دنده چپ را بفاصل طينت دنده چپ ميفرمايد اين قبيل روايات که افاده حکم شرعى نميکند حجت نيست و احتياج بجمع ندارد اولى آنکه علمش را رد نمود براسخان در علم نميدانم از صادقين عليهما السلام که خودشان تصديق فرمودند اين طور تاويل فرمودند راسخ‌تر در علم کيست که باو مراجعه شود باز ميترسم ايشان بگويند چون افاده حکم شرعى نميکند حجت نيست ما اگر در تفسير قرآن و معارف خودمان بائمه هدى مراجعه ننمائيم و عقد قلب بفرمايش آنها نکنيم پس بچه وسيله بايد بکتاب و عترت تمسک جوئيم و ما بين آندو جدائى نياندازيم آيا سزاوار است بگفته جاحظ و سدى و ضحاک دست از خانواده وحى و تنزيل بکشيم و چشم از فرمايش آنها بپوشيم هيهات (گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر اين مهر بر که افکنم آندل کجا برم) در هر حال مصدق همان جمع شيخ صدوق و فرمايش حضرت صادق آل محمد (ص) است و اگر نظر ايشان بروايت نبوى باشد که فرموده زن از دنده کج خلق شده اگر بخواهى
جلد 2 صفحه 8
او را راست کنى مى‌شکند و اگر بحال خودش بگذارى از او بهره‌مند خواهى شد انصاف آنستکه ظاهر در همان تاويل فيض ره است زيرا که از روايت معلوم ميشود که هنوز هم آن کجى باقى است و اشاره است بضعف قابليت او براى ارشاد و اصلاح خواسته‌اند بفرمايند بايد بمدارا و تدريج اصلاح حال او را نمود اگر بخواهند يکدفعه باو فشار بياورند از ميدان در ميرود و خدا نخواسته بدتر ميشود و اين تاويل نيست نسبت باين روايت زيرا که قرينه مراد از کجى و راستى در خود روايت است گمان ميکنم اهل ظاهر گول ظاهر بدوى اين روايت را خورده‌اند در صورتى که با مختصر تامّلى که در انعقاد ظهور حجت براى مداليل الفاظ در اصول معتبره شده است معنى معروض بذهن مى‌آيد باز اختيار قلم از دست رفت و جسارت نمودم معذرت ميخواهم مخصوصا از مفسر معاصر دام ظله فقط اشکال بنده بايشان اينست که اگر روايات معصومين در اينمقامات که مربوط بحکم شرعى نيست حجت نباشد چرا خودشان اينهمه روايات در کتابشان نقل فرمودند البته تصديق خواهند فرمود که باب معارف حقه الهيه منحصر اين خانواده است و اهل بيت داناترند بآنچه در بيت وحى و تنزيل و تاويل است و اللّه اعلم و بترسيد از خداوندى که ميخواهيد و مى‌طلبيد از يکديگر مقاصد و حوائج خود را بنام او مثل آنکه مى‌گوئيد ترا بخدا چنين چيزى را بمن بده يا چنان کارى براى من بکن و اصل تساءلون تتساءلون بوده پس ادغام شده است تا در سين يا براى تخفيف حذف شده است لذا بتشديد سين و تخفيف قرائت شده است و بترسيد از ارحام که قطع کنيد با آنها چنانچه در مجمع از حضرت باقر (ع) نقل نموده است و بعضى گفته‌اند چنانچه متعارف است بنام خدا قسم ميدهند و خواهش ميکنند بنام ارحام هم متعارف است که توسل پيدا مى‌کنند مثلا ميگويند بجان پدرت يا برادرت بده و حاصل آيه آنستکه چنانچه خدا را بعظمت ياد مى‌کنيد در مقام طلب مانند ارحام تعظيم نمائيد در مقام اطاعت و انقياد و بمناسبت اين معنى بعضى ارحام را بکسر قرائت نموده‌اند و بنابر اين ارحام عطف ميشود بر ضمير مجرور متصل بدون اعاده جار و اين ترکيب جوازش محل خلاف بين نحاة است و معتمد قرائت نصب و تفسير امام عليه السلام است و قمى ره فرموده سؤال در روز قيامت است از تقوى که آيا بوقوع پيوسته است يا خير و از ارحام است که آيا صله شده است يا نه و در کافى و عيّاشى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که مراد از ارحام اقارب خلق است که خداوند تعالى امر
جلد 2 صفحه 9
فرموده است بصله آنها و مقارن نموده است اسم آنها را باسم خود براى تعظيم حق آنها و در کافى از امير المؤمنين (ع) نقل نموده که صله ارحام بجا آوريد اگر چه بسلام باشد و اين آيه را تلاوت فرمود و از حضرت رضا (ع) نقل شده است که فرمود رحم ائمه اطهار آل محمدند که معلق بعرشند مى‌گويند بار خدايا صله کن هر کس ما را صله نمايد و قطع کن هر کس از ما قطع نمايد و اين سنت پس از آنها جارى است در ارحام مؤمنين و اين آيه را تلاوت فرمود و در عيون از آنحضرت نقل نموده است که فرمود خداوند امر بتقوى وصله رحم فرموده پس کسيکه صله رحم ننمايد از تقوى بى‌بهره است چون اين دو امر قرين با يکديگر در کلام خدا شده است و از آنحضرت بتوسط آباء گرامش از پيغمبر (ص) نقل شده که در شب معراج يکى از ارحام کسى را ديدم که معلق بعرش بود و شکايت مينمود از رحم خود نزد پروردگار پرسيدم چه قدر فاصله است ميان تو و آنرحم جواب داد چهل پدر فاصله ما بين ما است حقير عرض مى‌کنم از اين سه روايت رضوى سه نکته استفاده ميشود اول تعميم رحم نسبت بمعنوى و مادى دوم ملازمه بين تقوى و صله رحم خصوص نسبت بمعنوى که آل محمدند (ص) سوم توسعه موضوع رحم تا چهل واسطه که هر نکته مخصوص بروايتى است بترتيبى که عرض شد و خداوند حافظ و نگهبان شما است در اعمال و اقوال و کمک مى‌کند با شما در تقوى و طول عمر ميدهد بشما براى صله ارحام انشاء اللّه تعالى