تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ «15»
«1» تفسير برهان ج 2 ص 285 و 286.
جلد 6 - صفحه 357
بعد از آن حق تعالى بيان کمال قدرت و سعه ملک ربوبى خود را فرمايد:
وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: و مر خداوند سبحان را سجده نمايند هر که هست از عقلا در آسمان و زمين. طَوْعاً وَ کَرْهاً: بعضى به رغبت و بعضى به کراهت.
در اين سجود دو قول است:
اول آنکه مراد گذاردن پيشانى باشد بر زمين، و بنابراين دو وجه باشد 1- آنکه لفظ گرچه عام است، لکن مراد خاص باشد، يعنى مؤمنين. پس بعضى از ايشان سجده کننده به سهولت و نشاط، و برخى سجده نمايند به کراهت به سبب دشوارى، يا آنکه خود را وادار بر اداء اين طاعت نمايد بخواهد يا نخواهد. 2- لفظ عام و معنى نيز عام و بنابراين اشکال شود بر اينکه تمام عقلاء آسمان و زمين سجده الهى نکنند بلکه ملائکه و مؤمنين جن و انس سجده خدا نمايند، لکن کافر سجده حق تعالى نکند؟
جواب: اولا در آيه مقدر باشد، يعنى واجب است بر هر که در آسمان و زمين است سجده الهى کند، پس تعبير شده از وجوب به وقوع و حصول. و ثانيا مراد سجود تعظيم و اقرار به عبوديت و هر که در آسمان و زمين است اقرار دارند به بندگى حق تعالى، لذا فرمود: «وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ»*.
قول دوم- مراد به سجود عبارت از انقياد و خضوع و عدم امتناع باشد، بنابراين هر که در آسمان و زمين است، ساجد باشد مر ذات واجب الوجود را، زيرا قدرت و مشيت سبحانى نافذ است در هر چيزى.
بيان: ما سواى حضرت احديت ممکن است لذاته، يعنى ماهيت او قابل باشد براى عدم و وجود به تساوى؛ و هر چه چنين باشد، ممتنع است رجحان وجودش بر عدمش؛ يا به عکس مگر به تأثير موجد و مؤثرى. پس وجود ما سواى حق، به ايجاد الهى و عدمش به اعدام سبحانى است. پس تأثير قدرت قادر متعال نافذ است در طرف ايجاد و اعدام؛ اينست سجود و تواضع و انقياد. نظير قوله: «بَلْ لَهُ ما فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ» و قوله: «وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ
جلد 6 - صفحه 358
فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ». يا مؤمن منقاد الهى شود به رغبت و شوق، و کافر مطيع گردد به کراهت از ترس شمشير.
وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ: و سجده نمايند سايه‌هاى ايشان از مؤمن و کافر به بامداد و شبانگاه. ابن عباس گويد: مرا سايه ساجد آنست که سايه ايشان به زمين افتاده باشد بر مثال ساجد که روى بر خاک نهد. يا مراد سجده سايه تصريف و تذليل آنست در طول و قصر. و «ظل» باز پوشيدن شخص باشد آن را که پيرامون او بود از آفتاب يا از روشنائى. و سايه از بامداد تا نماز ظهر «ظلال» و از نماز ظهر تا شام را «فيى‌ء» نامند در لسان عرب. حسن گفته:
سجده نمايد سايه کافر و سجده ننمايد خود کافر. «1» على بن ابراهيم از حضرت باقر عليه السّلام فرمود: امّا من يسجد من اهل السّموات طوعا فالملائکة يسجدون للّه طوعا، و من يسجد من اهل الارض فمن ولد فى الاسلام فهو يسجد له طوعا، و امّا من يسجد له کرها فمن جبر على الاسلام، و امّا من لم يسجد فظلّه يسجد له بالغدوّ و العشىّ. «2» اما آنانکه از اهل آسمان سجده کننده به طوع و رغبت، ملائکه‌اند. و اما اهل زمين آنانکه در اسلام تولد يافته به طوع سجده نمايند. و آنانکه به کراهت سجده نمايند، کسانيند که مجبور به اسلام شوند. و آنانکه سجده الهى نکنند، سايه آنها سجده سبحانى نمايند در صبح و شام.
ايضا قمى «3»- سايه مؤمن سجده نمايد به طوع و سايه کافر به کراهت، و آن نموّ و حرکتشان و زيادى و کمى ايشان است.
تبصره: اگر به ديده بصيرت نظر شود، هرآينه از هيکل کافر تذلل مربوبيت او و ربوبيت خالق او مشاهده گردد، که لسان حالش خضوع و انقياد معبود را شاهد و گواه است، و لذا بعضى «ظلال» را تفسير به جسد نموده به اعتبار آنکه
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 284.
«2» تفسير قمى ج 1 ص 362.
«3» مصدر سابق.
جلد 6 - صفحه 359
جسد ظلمانى «ظل» روح نورانى است.
تفسير برهان- کلينى از حضرت صادق عليه السّلام فرمود در آيه «وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ»: مراد دعا است پيش از طلوع و غروب آفتاب، و آن ساعت اجابت باشد. «1»