تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ «16»
بعد از آن در بيان رد بت‌پرستان مى‌فرمايد:
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ: بگو اى پيغمبر به کافران و جاحدان بر سبيل ابرام و الزام که: کيست خالق آسمان و زمين و مدير و مدبر آنچه در اين دو باشد از بدايع خلقت، و چون گنگ هستند از اينکه گويند اصنام يا جواب ناصواب گويند. قُلِ اللَّهُ: بگو تو براى ايشان، پروردگار آسمان و زمين و آنچه در آنها است از انواع جماد و نبات و حيوان و جن و انس و ملک، ذات احديت خداى تعالى است که مستجمع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقائص و
«1» تفسير برهان ج 2 ص 286.
جلد 6 - صفحه 360
سزاوار پرستش و ستايش باشد.
و چون اين جواب جوابى است که مسئول معترف و مقر، بلکه فطرت سليم بشر حاکم باشد، و بيان پيغمبر يادآورى کتاب تکوينى انسانى است، لذا بر سبيل توبيخ و سرزنش فعل ايشان فرمايد: حال که مبيّن شد خالق موجودات خداوند سبحانى است، قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ: بگو اى پيغمبر، پس چرا فرا گرفته‌ايد غير از ذات احديت سبحانى کارفرمايان و متوليان امور و توجه نمائيد در ستايش به آنان و حال آنکه، لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا: مالک نيستند براى خود و قادر نباشند بر هيچ نفعى و ضررى و سودى و زيانى و بدى و نيکى. بنابراين وقتى نسبت به خود اظهار قدرتى ندارند، هرآينه البته نسبت به غيرهم نخواهند داشت، و در چنين صورتى پرستش و ستايش آنان لغو و بيهوده باشد.
پس از ذکر اين حجت ظاهره، بيان فرمايد ضرب المثلى را براى روشن شدن مطلب. قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ: بگو اى پيغمبر آيا مساوى است نابينا و بينا، و البته در نظر عقل و عقلا مساوى نيستند، پس همچنين مؤمن و کافر تساوى رتبه ندارند، زيرا مؤمن اعمالش بر بينائى و پرستش او بر هشيارى است، لکن کافر افعالش بر کوردلى و ستايشش به گمراهى است.
و ثانيا باز در مقام ايضاح فرمايد: أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ: يا مساوى است تاريکى و روشنائى، يعنى آيا مساوى است ايمان و کفر، يا ضلالت و هدايت، يا جهل و علم. (قرائت حفص- «تستوى» را به «ى» به جهت فعل مقدم و تأنيث غير حقيقى و باقى قراء به «ت» خوانده بنابر تأنيث لفظى).
لطيفه: يکى از آداب و اسلوب فصاحت و بلاغت، بيان ضرب المثل است تا مطالب معقول به سبب تشبيه به محسوس، مبين و مسلم گردد؛ لذا در مقام الزام گمراهان از صراط مستقيم و جاحدان منهاج قويم، تشبيه فرموده کافران را به نابينا و تاريکى و مؤمنان را به بينا و روشنائى، زيرا مؤمن بينا باشد به روشنائى بر انتفاع از آن به روشنائى چشم خود، و کافر هيچ بهره‌ور نشود از آن، چه مانند
جلد 6 - صفحه 361
کورى است در تاريکى شب. و اگر يک مثل زدى، کافى و فائده حاصل شدى، لکن هر دو را جمع فرمود براى ازدياد تأکيد و مبالغه. کأنّه فرمايد: مؤمن مانند بينائى باشد که به چشم ايمانى در جاده نورانى دينى سير نمايد، و کافر مثل نابينا است که به کورى کفر در تاريکى کفر قدم زند، البته اولى را نجات، و دومى را هلاکت باشد.
أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ: آيا قرار دادند براى خداى تعالى شريکان (استفهام انکار توبيخى و اقتضا دارد که ما بعدش واقع و فاعلش معلوم باشد) يعنى براى حق سبحانه شريکانى قرار دادند در عبادت. خَلَقُوا کَخَلْقِهِ: آيا اين بتان ايجاد نمودند چيزى را مثل آفريدن خداوند سبحان از جماد و نبات و حيوان و انسان و آسمان و زمين و اقسام خلق از جواهر و اعراض که خلقت اينها مخصوص ذات اقدس الهى است. فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ: پس مشتبه شد بدين جهت بر ايشان مخلوقات خداوند، مخلوق بتان، پس گمان ستايش به آنها برده به پرستش مشغول شدند.
چون افعال اصنام، مثل افعال خدا بود، امر بر ايشان مشتبه گرديد، لکن اشتباهى در کار نيست، زيرا تمام مخلوقات به قدرت کامله حق تعالى موجود شده، بنابراين باقى نماند شبهه‌اى در ستايش و پرستش ذات احديت الهى که خالق و صانع و قادر بر هر شى‌ء است، لذا فرمود: قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ:
بگو اى پيغمبر به مشرکين: که خداى تعالى خالق هر چيز، و اصول و فروع نعم از ناحيه لطف او است، پس مستحق عبادت ذات او خواهد بود نه غير. وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ: و حق تعالى يگانه است بخاصه در ذات و صفات و افعال.
قاهر و غالب بر هر شيئى و تمام در حيطه قدرت او. مستحق است صفاتى را که سزاوار غير نيست، پس خداوند عز و جل قديم است لذاته، قادر است لذاته، حىّ است لذاته، غنى است لذاته، مثل و مانند و شبيه و نظير ندارد.
تنبيه: «واحد» اطلاق بر چهار معنى و دو معنى آن بر خداى تعالى روا باشد:
صدوق (رحمه الله) به اسناد خود از شريح بن هانى از پدرش روايت نموده
جلد 6 - صفحه 362
که: «1» در جنگ جمل اعرابى معنى «واحد» را از حضرت امير المؤمنين عليه السّلام سؤال نمود، مردم حمله نمودند که مگر نمى‌بينى حضرت مشغول صف‌آرائى لشگر است. حضرت فرمود: واگذاريد او را آنچه او خواهد ما هم از قوم طلب کنيم. بعد فرمود: اى اعرابى اعتقاد در يگانگى الهى به چهار قسم، دو قسم آن جايز، و دو قسم آن شايسته نيست:
اما دو وجهى که جايز نباشد: 1- وحدت عدديه، يعنى يکى عددى قائل شدن موجب کفر است، زيرا ذاتى که دومى ندارد داخل در اعداد نشود و به همين سبب نصارى کافر شدند که اعتقاد کردند خداى متعال سيمى اقانيم است. 2- وحدت نوعيه که نوعى از جنس باشد اين هم جايز نيست، زيرا موجب تشبيه و ذات سبحانه متعالى است.
و اما دو وجهى که ثابت است: 1- وحدت فرديه، يعنى يکه و تنها است و مثل و مانند و شبه و نظير و همسر ندارد. 2- وحدت وصفيه، يعنى منقسم نشود در وجود و نه در عقل و نه در وهم، و عقول و اوهام از ادراک کنه ذاتش عاجز باشند.
تبصره: قوله تعالى «اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ» ناظر است به امور تکوينيه نه تشريعيه. به عبارت اخرى: اختصاص دارد به افعالى که حضرت احديت بدان سزاوار پرستش و ستايش باشد به قرينه آيه ديگر؛ پس آيه شامل افعال بندگان نباشد تا جبرى را تمسکى به دست آيد، بلکه افعال بندگان از روى اختيار و ناشى از جانب خود ايشان است، و لذا مستحق مدح و ذم و ثواب و عقاب شوند.
و ايضا اگر مراد عموم باشد، با فحواى آيه مخالف است، زيرا در بيان مذمت و توبيخ بت‌پرستان نازل شده، و اگر خداوند خالق عبادت اصنام باشد، عذرى براى مشرکين ثابت و با ملامت و توبيخ متناقض، و آن شايسته کلام سبحانى نباشد.
«1» خصال باب الواحد حديث اول.
جلد 6 - صفحه 363