اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ طَوعاً وَ کَرهاً وَ ظِلالُهُم بِالغُدُوِّ وَ الآصال‌ِ «15»
و از براي خداوند سجده ميکند هر کس که در آسمانها و زمين است يا بالطوع و الرغبة يا بالکره و الاجبار و سايه آنها در اول صبح و در آخر روز است وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ مَن فِي السَّماوات‌ِ ملائکه مقربين و عالم ارواح و نفوس و ملائکه رحمت و غضب و حور و غلمان بهشت.
و الارض جن و انس و بقرينه کلمه من که براي ذوي العقول است و الا جميع موجودات از شمس و قمر و کرات علويه و حيوانات و نباتات و جمادات
جلد 11 - صفحه 320
سجده ميکنند چنانچه ميفرمايد وَ لِلّه‌ِ يَسجُدُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ مِن دابَّةٍ وَ المَلائِکَةُ وَ هُم لا يَستَکبِرُون‌َ نحل آيه 51 أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يَسجُدُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ مَن فِي الأَرض‌ِ وَ الشَّمس‌ُ وَ القَمَرُ وَ النُّجُوم‌ُ وَ الجِبال‌ُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوَاب‌ُّ وَ کَثِيرٌ مِن‌َ النّاس‌ِ وَ کَثِيرٌ حَق‌َّ عَلَيه‌ِ العَذاب‌ُ حج آيه 18 و بسياري از آيات ديگر و مراد از سجده خضوع و خشوع و تمکين و ارادت و تسليم به قضا و قدر الهي است.
طوعا و کرها طوع برغبت و ميل تسليم جميع واردات ميشوند و ميدانند تمام موافق با حکمت و مصلحت است و ايکال امر بخدا ميکنند و راضي بقضاء حق هستند. و کره کراهت از اينکه واردات دارند و تمکين نيستند ولي خواهي نخواهي قضاء الهي جاري ميشود و چاره‌اي ندارند و اينکه اختصاص بکفار ندارد بسياري از مسلمين و عوام کالانعام بمجرد يک پيش آمدي بسا کافر ميشوند و خدا را عادل نميدانند و راضي نيستند و کلمات زشت ميگويند و جسارت ميکنند در حديث قدسي است
(من لم يصبر علي بلائي و لم يرض بقضايي فليطلب ربّا سواي و ليخرج من ارضي و سمائي.
) وَ ظِلالُهُم بِالغُدُوِّ وَ الآصال‌ِ مفسرين بعضي گفتند انسان که سجده ميکند سايه او هم سجده ميکند بعضي گفتند بدنش سجده ميکند و قلبش نميکند چون بر غير خدا است بعضي گفتند سايه او متمايل ميشود از جانبي بجانبي صبح سايه بطرف مغرب است شام بطرف مشرق.
لکن آنچه بنظر ميرسد اينکه سايه هر چيزي روي زمين افتاده و اينکه جمله در مقام مدح اهل عبادت است که مثل سايه در صبح و شام بخاک ميافتند در حال نماز و بعيد نيست که مراد بالغدو و الاصال روز و شب باشد که شامل تمام اوقات صلوات شود و اللّه العالم.
321