اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
بِسم‌ِ اللّه‌ِ الرَّحمن‌ِ الرَّحِيم‌ِ
يا أَيُّهَا النّاس‌ُ اتَّقُوا رَبَّکُم‌ُ الَّذِي خَلَقَکُم مِن نَفس‌ٍ واحِدَةٍ وَ خَلَق‌َ مِنها زَوجَها وَ بَث‌َّ مِنهُما رِجالاً کَثِيراً وَ نِساءً وَ اتَّقُوا اللّه‌َ الَّذِي تَسائَلُون‌َ بِه‌ِ وَ الأَرحام‌َ إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلَيکُم رَقِيباً «1»
اي گروه آدميان بپرهيزيد پروردگار خود را که مخالفت نکنيد او را آن پروردگاري که شما را آفريد از يک نفس که آدم باشد و از آن نفس واحده جفت او را که حوا باشد آفريد و از اينکه نفس واحده و جفت او منتشر فرمود مردان بسياري و زناني و بپرهيزيد خداوند را آن خدايي که فرداي قيامت از شما سؤال خواهد شد که نسبت بفرمايشات او چه کرديد و نسبت بخويشاوندان خود چه معامله نموديد محققا خداوند مراقب کارهاي شما است.
جلد 5 - صفحه 3
کلام در اينکه آيه شريفه در چند مقام واقع ميشود: 1- در جمله يا أَيُّهَا النّاس‌ُ اتَّقُوا رَبَّکُم‌ُ کلمه ناس اسم جمع است و محلي بالف و لام افاده عموم ميدهد شامل جميع افراد انسان است بخصوص بقرينه جمله بعد. و امر (اتقوا) امر ارشادي است مثل امر (اطيعوا) اعمال مولويت در او نشده که تارک تقوي دو عقوبت داشته باشد يکي براي ارتکاب معصيت مثل شرب خمر و يکي براي ترک تقوي بلکه ارشاد بوجوب عقلي است که مترتب نميشود بر او جز عقوبت مرشد اليه که معاصي باشد، بلي حسن ذاتي دارد که اگر براي خدا ترک معاصي کند علاوه از اينکه از عقوبات آنها نجات پيدا ميکند براي اينکه صفت حميده مورد مثوبت هم واقع ميشود و لذا در خطبه شعبانيه ميفرمايد
(افضل الاعمال في هذا الشهر الورع عن محارم اللّه).
و دليل بر وجوب عقلي تقوي سه چيز است که در آيه اشاره دارد يکي وجوب شکر منعم و يکي تخلص از عقوبات معاصي و يکي مراقب بودن خداوند که تفصيلش در جملات بعد ذکر خواهد شد انشاء اللّه تعالي.
و تعبير به (ربکم) نوع عنايت و تفضيليست که خداوندي که شما را تربيت فرموده از مقام ترابي و نباتي و نطفه و علقه و مضغه و لحم و عظم و صورت‌بندي و افاضه روح و از طفوليت بمقام رشد بشريت رسانده و تمام وسائل براي زندگاني شما فراهم فرموده سزاوار است که از مخالفت با او اجتناب کنيد و از تحت فرمايش او خارج نشويد.
2- در جمله الَّذِي خَلَقَکُم مِن نَفس‌ٍ واحِدَةٍ وَ خَلَق‌َ مِنها زَوجَها مراد از نفس واحده حضرت آدم ابو البشر عليه السّلام است و کلمه واحدة تاء آن تاء تأنيث نيست تا اشکال شود که چرا (نفس واحد) نفرمود بلکه تاء وحدت است و تأکيد وحدت است يگانه نفس و مراد از زوج مادر آدميان حوي است و تعبير بزوج دون الزوجة
جلد 5 - صفحه 4
براي اينست که زوج مرد اختصاص دارد بزن و از صفات مختصه بنساء است مثل حائض و حامل و حائل و عقيم، و ضمير تأنيث در (منها و زوجها) بواسطه تأنيث لفظي نفس است، و از اينکه جهت ميتوان گفت که کلمه (واحدة) هم تاء تأنيث است بتأنيث لفظي نفس، چنانچه حضرت يوسف (ع) فرمود ما أُبَرِّئ‌ُ نَفسِي إِن‌َّ النَّفس‌َ لَأَمّارَةٌ بِالسُّوءِ يوسف آيه 53 و خلقت حوي از آدم، در کلمات مفسرين عامه گفتند يک ضلع چپ آدم را برداشتند و از او حوي را ساختند، لکن در اخبار ما دارد باشد انکار اينکه قول را رد ميفرمايد و دارد که حوي از فاضل طينت آدم خلق شده، چنانچه در برهان از نهج البيان از حضرت باقر عليه السّلام روايت کرده فرمود
(انها خلقت من فضل طينة آدم عليه السّلام)
و نيز از عمرو إبن ابي المقدام از پدرش گفت از حضرت ابي جعفر (ع) سؤال کردم که حوا از چه خلق شد فرمود مردم چه ميگويند عرض کردم ميگويند از ضلع آدم فرمود
(کذبوا أ کان اللّه يعجزه ان يخلقه من غير ضلعه)
عرض کردم پس از چه خلق شده فرمود
(اخبرني ابي عن آبائه قال قال رسول اللّه- صلّي اللّه عليه و آله و سلّم ان للّه تبارک و تعالي قبض قبضة من طين فخلطها بيمينه و کلتا يديه يمين فخلق منها آدم و فضلت فضلة من الطين فخلق منها حوا)
و با اينکه دو حديث ميتوان اخبار داله بر ضلع را حمل بر تقيه کرد يا رد نمود.
3- در جمله (وَ بَث‌َّ مِنهُما رِجالًا کَثِيراً وَ نِساءً) بسياري از مفسرين عامه در کيفيت کثرت نسل آدم گفتند که آدم و حوّا در هر مرتبه يک پسر و يک دختر ميآوردند و پسر هر دفعه با دختر مرتبه ديگر تزويج نمودند و در شريعت آدم جايز بوده، و اينکه را در اخبار اهل بيت به اشد انکار انکار نمودند و اينکه تزويج اخوة و اخوات در جميع شرايع حرام بوده و حتي نسبت بمقام انبياء و اصفياء داده شود که تمام از اينکه نسل بوجود آمده‌اند، بلکه در بعض اسبهاي نجيب مشاهده شده
جلد 5 - صفحه 5
که پس از فهميدن اينکه با مادرش يا خواهرش نزديک شده خود را کشته و عورت خود را با دندان قطع کرده، و اينکه قول زبان مجوس را باز ميکند که تزويج خواهر و برادر را جايز ميدانند.
اقول- مسلک بهاء هم همين است بلي در اخبار ما در کيفيت کثرت نسل في الجملة اختلافي هست و بهترين آنها که از هر گونه اشکالي بيرون باشد اينست که خداوند چهار پسر بآدم عنايت فرمود و براي اينکه چهار پسر چهار حوريه از بهشت فرستاد و از اينها پسران و دختراني بوجود آمدند و پسر عموها و دختر عموها را تزويج کردند سپس حوريه‌ها بجاي خود برگشتند.
و اشکال به اينکه حوريه چگونه بصورت بشري ميشود و چگونه حمل پيدا ميکند بسيار واهي است زيرا در بهشت همين حوريه‌ها تزويج ميشوند با اهل بهشت و بصورت آدمي هستند، و توليد و تناسل نکردن براي اينست که در بهشت توليد و تناسل نيست چنانچه زنهاي مؤمنه هم در بهشت توليد و تناسل ندارند و اينکه امور در تحت قدرت الهي بسيار کوچک است و اينکه مفاد حديث است که در برهان از ابي بکر حضرمي از ابي جعفر (ع) روايت کرده فرمود
(ان آدم ولد له اربعة ذکور فاهبط اللّه اليهم اربعة من الحور العين فزوج کل واحد منهم فتوالد و الخبر)
و ممکن است گفته شود که خداوند دو حوريه فرستاد يکي تزويج شيث وصي آدم فرمود و ديگري را تزويج يافث پسر ديگر آدم. شيث چهار پسر آورد و يافث چهار دختر و اينها را بهم تزويج کردند کثرت نسل بوجود آمد، و اينکه حديث مفصلي است که در برهان از صدوق بسند متصل از حضرت صادق (ع) روايت کرده الا اينکه در روايت اشکالي هست که ظاهرا از راوي باشد و آن اينکه است که فرض يک غلام کرده از شيث و يک جاريه از يافث و اينکه دو را بهم تزويج کردند.
جلد 5 - صفحه 6
و وجه اشکال اينکه است که همان محذور اولي عود ميکند و قطعا کلام امام نيست زيرا حضرت در مقام دفع توهم تزويج خواهر و برادر است مگر اينکه مراد از غلام جنس غلام باشد که متعدد باشند و همچنين جنس جاريه که با تعدد بسازد، و همچنين مراد از
(ان يزوج بنت يافث من إبن شيث)
بنات يافث باشد من ابناء شيث و اينکه نکته را نقله حديث متوجه نشده‌اند مراجعه کنيد.
و در بعض اخبار دارد که خداوند براي حضرت شيث حوريه فرستاد و چهار پسر آورد و براي فرزند ديگر آدم جنيه فرستاد و چهار دختر آورد و آنها را با پسران شيث تزويج کردند و ذريه آنها از بشر که آدم باشد و حور العين که زوج شيث باشد و جن که زوج ديگر باشد مرکب هستند و اگر داراي حلم شدند از اثر آدم است و اگر داراي جمال شدند از اثر حور العين است و اگر داراي حقد شدند از اثر جن است.
چنانچه از حضرت ابي جعفر عليه السّلام است بروايت ابي بکر حضرمي در برهان و تعبير بحلم و جمال و حقد ظاهرا از باب مثال است، و اشاره به اينکه کمالات باطنيه از صفات حميده از آثار آدم است و کمالات ظاهريه از جمال و صباحت منظر از حور العين و اخلاق رذيله و قباحت منظر از جن، و اللّه العالم بحقايق الامور 4- اينکه جمله و جمله بعد وَ اتَّقُوا اللّه‌َ الَّذِي تَسائَلُون‌َ بِه‌ِ وَ الأَرحام‌َ و جمله إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلَيکُم رَقِيباً سه دليل است عقلي براي لزوم تقوي:
دليل اول- قاعده وجوب شکر منعم که خداوند متعال شما را آفريد از نفس واحدة و زوج او و نسلا بعد نسل که مليونها نعمت در آن هست که اگر يک طبقه نبود شما نبوديد بخصوص کلمه (ربکم) که شما را تربيت فرموده و تمام وسائل زندگي را فراهم کرده البته شکر آن واجب است.
از دست و زبان که بر آيد || کز عهده شکرش بدر آيد
جلد 5 - صفحه 7
منتهي کاري که از بنده بر ميآيد در مقابل اينکه همه نعمت اطاعت اوامر و انتهاء از نواهي او است.
دليل دوم- قاعده دفع ضرر زير مسلما در مخالفت او هم ضرر دنيوي و هم ضرر اخروي است که مفاد جمله دوم است وَ اتَّقُوا اللّه‌َ الَّذِي تَسائَلُون‌َ بِه‌ِ وَ الأَرحام‌َ و کلمه (و الارحام) عطف بجار و مجرور (به) است و مفعول (تسائلون) يعني (تسائلون الارحام) که شما مسئول ارحام هستيد در صله با آنها يا قطع رحم که قبلا مثوبات صله و عقوبات قطع را بيان کرديم.
دليل سوم- جمله إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلَيکُم رَقِيباً که خداوندي که (لا يخفي عليه خافية و عالم السر و الخفيات) بجزء جزء اعمال و اخلاق و بواطن شما با خبر است و هميشه حاضر و ناظر است، بنده ذليل عاجز در محضر قادر متعال چگونه حيا نميکند و مخالفت مينمايد عقل حکم ميکند بملازمت تقوي.