تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْکُثُ فِي الْأَرْضِ کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ «17»
چون حق تعالى تشبيه فرمود مؤمن و کافر را به کور و بينا، و ايمان و کفر را به تاريکى و روشنائى، بيان ضرب المثل ديگر فرمايد براى حق و باطل:
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً: خداى متعال فرو فرستاد باران را از آسمان. فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها: پس در برگرفت نهرها آب را، هر نهرى به اندازه خود، نهر کوچک به اندازه کوچکى خود، و نهر بزرگ به اندازه بزرگى خود، پس سيلان نمود هر نهرى بقدر خود يا به آنچه مقدر شده.
فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً: پس سيل آن رود برگرفته باشد کفى را بالا آمده روى آب. حاصل آنکه آب سيل در نهرها جارى و کف بر روى آب سارى. وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ: و از آنچه ميافروزيد بر آن آتش از طلا و نقره و ساير فلزات. ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ: به جهت طلب زيورى يا متاعى از اوانى که از برنج و مس و روى و آلات و ادوات و لوازمات صنعتى که از آهن و سرب سازند، چون اين فلزات را بگدازند ميعان يابد. زَبَدٌ مِثْلُهُ: کفى و لاتى مثل آب حاصل آيد.
کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ: اين چنين خداى تعالى مثل زند
جلد 6 - صفحه 364
حق و باطل را براى محقق و مبين شدن. فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً: پس اما کف حاصله روى آب برود و متفرق و نيست شود به حيثى که هيچ فايده‌اى به آن مترتب نگردد و به اندک زمانى نابود خواهد شد. وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ: و اما آب صافى و زلال و اعيانى که فايده مى‌دهند مردم را. فَيَمْکُثُ فِي الْأَرْضِ:
پس درنگ و باقى باشد مدتها در زمين و مردم فوائد بيشمار از آن حاصل کنند.
وجه تشبيه: تشبيه فرموده قرآن يا اسلام يا ايمان يا حق را به باران که از آسمان کبريا و جلال و احسان الهى نازل، پس اوديه قلوب به قدر فراخور اخذ نمايد، صاحب يقين به اندازه يقين خود، و شاک بالنسبه به شک خود. مؤمن چون آب حيات کلمات حقه به قلبش وارد آيد، شجره ايمانى تر و تازه شده، ثمرهاى بسيار از آن حاصل شود؛ مانند آبى که به مرغزار وارد، و سبب طراوت و نضارت گل و رياحين شده، فوائد بيشمار عايد مردم گردد. اما تلبيسات و شبهاتى که منافقين و معاندين بر حق نموده و آن را در انظار جلوه داده، مانند کف حاصله سيلاب يا لات فلزات گداخته شده است که به اندک زمانى مضمحل و نابود و جوهره صافيه ايمانى برقرار و مستدام بماند.
کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ: چنين زد خداى تعالى مثلها براى مردمان در امر دينشان تا در آن تأمل کنند و حق را از باطل بشناسند.
بعضى فرموده‌اند آيه شريفه متضمن سه ضرب المثل باشد:
1- تشبيه قرآن به نزول باران و تمثيل قلوب به اوديه و انهار، پس هرکه تفکر و تدبر در معانى قرآن نمايد، حظى وافر بدست آورد مانند نهر بزرگ که آب کثير اخذ کند، و هرکه راضى شد به تصديق حق اجمالا، هر آينه کم بهره‌ور شود مانند نهر کوچک که از آب باران بهره کمى يابد.
2- تشبيه خطرات قلبيه و وساوس شيطانيه به کف برآمده بالاى آب که از آثار اختلاط خاک است و الّا حقيقت آب در نهايت شفافى و صافى باشد، همچنين شبهات وارده از ناحيه نفس و القاء شياطين انسى و جنى باشد نه از جانب آيات الهى، و چنانچه کف به مدت زمانى زائل و فانى و صفات آب هويدا شود، همچنين اهويه فاسده و عقايد باطله بالاخره نابود و کلمات حقه
جلد 6 - صفحه 365
ثابت و دوام يابد.
3- تشبيه کفر به مانند زبد حاصله از فلزات گداخته که قطع نظر از فساد و افسادش هيچ فايده‌اى بر آن مترتب نشود، لکن ايمان گذشته از اينکه ضررى ندارد نفع عموم را دارا باشد.
بعد از آن ابتداى کلام فرمايد: