تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ قُلِ اللَّهُ قُلْ أَ فَاتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ لا يَمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعاً وَ لا ضَرًّا قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمى وَ الْبَصِيرُ أَمْ هَلْ تَسْتَوِي الظُّلُماتُ وَ النُّورُ أَمْ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَکاءَ خَلَقُوا کَخَلْقِهِ فَتَشابَهَ الْخَلْقُ عَلَيْهِمْ قُلِ اللَّهُ خالِقُ کُلِّ شَيْ‌ءٍ وَ هُوَ الْواحِدُ الْقَهَّارُ «16»
ترجمه
بگو کيست پروردگار آسمانها و زمين بگو خدا است بگو آيا پس گرفتيد غير از او را صاحب اختيارانى که مالک نميباشند براى خودهاشان سود و زيانى را بگو آيا مساوى ميباشند کور و بينا و آيا مساوى ميباشند تاريکيها و روشنى و آيا قرار دادند براى خدا شريکهائى که آفريدند مانند آفريده او پس مشتبه شد آفريده بر آنها بگو خدا است آفريننده هر چيزى و او است يگانه غالب بر ما سوى.
تفسير
- يکى از انواع احتجاج که بسيار مؤثر و جالب است آنستکه براى سدّ باب فرار طرف از جواب سؤالى نمايند که جوابش واضح و مسلّم نزد او و عامّه باشد و فورا خودشان جواب بگويند و بآن طرف را ملزم کنند لذا خداوند در اين آيه به پيغمبر خود دستور داده که به بت پرستان بگو يعنى از آنها بپرس که خالق و حافظ و مدير امور آسمانها و زمين کيست و خودت در جواب بگو خدا و بگو پس چرا غير از او يعنى بتها را اتّخاذ نموديد براى خودتان صاحب اختيار و متصرّف در امور و معين و ناصر با آنکه آنها قادر بر جلب نفع و دفع ضرر براى خودشان نيستند چه رسد بآنکه قادر بر نفع و ضرر براى شما باشند و چون استفهام براى انکار و توبيخ است مفيد ملامت و تنبيه آنها است بر قبح عملشان که با وجود چنان خدائى از چنين بتهائى حاجت ميطلبند و بگو آيا يکسانند کافر و مؤمن و آيا يکسانند کفر و ايمان و اينکه از کفر بظلمات که جمع است تعبير فرموده و از ايمان بنور شايد بملاحظه آن باشد که کفر انواع و در ملل متعدده است و ايمان حقيقت واحده يعنى واضح است که يکسان نيستند چون کافر آيات توحيد را نديده و خدا را نشناخته لذا عبادت بتها را ميکند و آنها را اولياء خود ميداند پس کور است و مؤمن آيات حقّ را ديده و او را شناخته لذا او و اولياء منصوب او را اولياء خود ميداند و عبادت او را ميکند پس بينا است و نيز کفر ناشى از ظلمات جهل و نادانى و حيرت است و ايمان حاصل از نور يقين و علم و معرفت و آيا قرار دادند براى خدا شريکهائى که خلق نمودند خلقى را مانند مخلوق خدا پس مشتبه شد مخلوق آنها بمخلوق خدا بر بت پرستان و تصور نمودند که خودشان مخلوق آنها هستند لذا پرستش آنها را نمودند اگر چنين بود باز عمل
جلد 3 صفحه 198
آنها چندان غريب نبود چون منشأ اشتباهى داشت ولى با آنکه چنين نيست و ميدانند که جماد قادر بر امرى نيست و تمام خلق مخلوق خدايند عبادت بت را بر عبادت خدا ترجيح داده‌اند و اين بسيار غريب است و بنابراين همزه استفهام انکارى در صدر اين جمله مقدر و ام مفيد اضراب است اگر چه در مغنى اللبيب تقدير استفهام را لازم ندانسته و بنظر حقير لازم است براى افاده انکار و توبيخ و جمله خلقوا کخلقه صفت شرکاء و داخل در حکم انکار است و در خاتمه پيغمبر اکرم مأمور شده است که بآنها بفرمايد که خدا خالق تمام موجودات است و غير از خدا خالق و موجدى نيست تا مستحقّ عبادت باشد و او است خداى يکتاى بى‌همتا که يگانه است در ذات و صفات و استحقاق عبادت و غالب و قاهر و قادرى است که هر قهر و غلبه و قدرتى در جنب او مغلوب و مقهور و مندک است ..