تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَداً رابِياً وَ مِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْکُثُ فِي الْأَرْضِ کَذلِکَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ «17» لِلَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمُ الْحُسْنى وَ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَجِيبُوا لَهُ لَوْ أَنَّ لَهُمْ ما فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً وَ مِثْلَهُ مَعَهُ لافْتَدَوْا بِهِ أُولئِکَ لَهُمْ سُوءُ الْحِسابِ وَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهادُ «18»
ترجمه
نازل فرمود از آسمان آبى را پس جارى شد در واديهائى بگنجايششان پس برداشت سيل کفى را که بر بالاى آنست و بعض اجناسيکه مى‌افروزند بر آن در آتش براى طلب پيرايه و اثاثيه کفى است مانند آن اين چنين ميزند خدا مثل حقّ و باطل را امّا کف پس از ميان ميرود دور انداخته شده و امّا آنچه نفع ميدهد مردم را پس باقى ميماند در زمين اينچنين ميزند خدا مثلها را
از براى کسانيکه اجابت نمودند مر پروردگارشان را پاداش خوبى است و کسانيکه اجابت ننمودند مر او را اگر آنکه باشد مر آنها را آنچه در زمين است تمامى، و مانندش باشد با آن هر آينه فدا دهند بآن آنگروه از براى آنها است بدى حساب و جايگاه آنها دوزخ است و بد است آن بستر و آرامگاه.
تفسير
- خداوند نازل فرمود از جهت فوق که آسمان خوانده ميشود در عرف آبى را که باران است در موقع لزوم پس جريان و سيلان پيدا کرد در اراضى گودى که در دامنه کوه است از رودخانه و جلگه که آنرا وادى گويند و هر زمين بقدر گنجايش
جلد 3 صفحه 199
و قابليّت و سهم خود که خدا مقدر فرموده بود از آن آب فرا گرفت و نسبت سيلان بواديها با آنکه در واقع آب سيلان پيدا ميکند از قبيل آنستکه ميگويند ناودان يا رودخانه جارى شد با آنکه حقيقتا آب جارى شده در آنها و در نتيجه جريان و سيلان و تموّج و فشار سيل آب کفى مرکّب از اجرام ارضيه کثيفه و مواد خبيثه لزجه بر روى آب ظاهر و آشکار گشت و در ميان فلزّاتى که مردم آنها را روى آتش گذارده و مى‌افروزند بر آنها تا گداخته شود از قبيل طلا و نقره و برنج و مس و آهن براى تهيّه پيرايه و زينت و اثاثيه و ظروف خانه اجرام خبيثه کثيفه‌اى است مانند آن کف روى آب که بايد بعد از آب شدن فلزّ خارج شود تا طلا و نقره خالص و ساير فلزّات پاک و پاکيزه باقى بماند باين واضحى ميزند خدا مثل حقّ و باطل را امّا آن کف که مثل باطل است از روى آب و فلزّ گداخته بسبب موج و جوشش خارج و دور افتاده و بزودى نابود ميگردد و امّا آنچه بمردم نفع ميرساند که آن آب صافى و فلز خالص باشد که مثل حق است در زمين باقى ميماند و دوام پيدا ميکند و انسان و حيوان و اراضى و اشجار و عيون و آبار و رياحين و اثمار از آن بهره‌مند ميشوند و مزيّن و مجلّل ميگردند بانواع زينتها و امتعه و اثاثيّه لازمه اينچنين ميزند خدا مثلها را براى محسوس نمودن امر معقول و تقريب آن بافهام ذوى العقول و اين بيان اگر چه بر حسب ظاهر دو مثل است براى حق و باطل ولى در واقع امثالى است براى حقائقى چنانچه قمّى ره فرموده يعنى خدا نازل فرمود حقّ را از آسمان پس تحمّل نمودند دلها آنرا بهواهاى خودشان صاحب يقين بقدر يقينش و صاحب شکّ بقدر شکّش پس برداشت هواى نفس باطل بسيارى را که دور افتاده است پس آب مثل حقّ است و واديها دلها است و سيل هواى نفس است و کف و جرم زينت، باطل است و زينت و متاع، حقّ است کسيکه برسد بزينت و متاع منتفع ميشود بآن و همچنين صاحب حقّ روز قيامت نفع مى‌برد از آن و کسيکه برسد بکف و جرم زينت در دنيا بهره نمى‌برد و همچنين صاحب باطل روز قيامت منتفع نميشود از آن و از براى ناقد بصير استخراج امثله و استکشاف حقايق ديگرى است که ذکر آنها موجب تطويل و احاله آن بذوق خواننده اولى و احسن است و از آن جمله آنستکه احتمال داده‌اند آيه بعد مربوط باين آيه باشد و مراد آن باشد که خدا اينچنين ميزند امثال را براى کسانيکه اجابت نمودند بخوبى دعوت حقّ را
جلد 3 صفحه 200
و کسانيکه اجابت ننمودند او را يعنى مثل آندو فرقه هم مثل حق و باطل است و بنابراين بقيه آيه بعد کلام مستقلّى است که مربوط بما قبل نيست مگر باين اعتبار که بيان حال فرقه دوم است ولى بر حسب ظاهر مراد از آيه بعد آنستکه از براى کسانيکه اجابت نمودند دعوت پروردگارشان را پاداش نيکو است و کسانيکه اجابت ننمودند او را اگر بفرض محال تمام اموال موجود در زمين مال آنها باشد بعلاوه مثل آن فدا ميدهند از خودشان در روز قيامت که از عذاب نجات پيدا کنند و از آنها قبول نميشود و بنابراين آيه دوم دو جمله مستقلّه است براى بيان حال مؤمنين و کفّار و کلمه الحسنى در جمله اولى صفت المثوبة مقدر است و جمله لو ان لهم تا آخر خبر است براى و الذين لم يستجيبوا له و در هر حال از اولئک ببعد بيان حال کفّار است که با آنها در حساب سخت‌گيرى ميشود تا منتهى بعذاب شود چنانچه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده است و از امام صادق عليه السّلام در مجمع نقل نمموده که مراد از بدى حساب آنستکه قبول نميشود از آنها کار خوبشان و آمرزيده نميشود کار بدشان و نيز جايگاه آنها جهنم است که آن فراش و بستر گسترده و آرامگاه ابدى آنها است ..