تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
هُوَ الَّذِي يُرِيکُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَ طَمَعاً وَ يُنْشِئُ السَّحابَ الثِّقالَ «12» وَ يُسَبِّحُ الرَّعْدُ بِحَمْدِهِ وَ الْمَلائِکَةُ مِنْ خِيفَتِهِ وَ يُرْسِلُ الصَّواعِقَ فَيُصِيبُ بِها مَنْ يَشاءُ وَ هُمْ يُجادِلُونَ فِي اللَّهِ وَ هُوَ شَدِيدُ الْمِحالِ «13» لَهُ دَعْوَةُ الْحَقِّ وَ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْ‌ءٍ إِلاَّ کَباسِطِ کَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَ ما هُوَ بِبالِغِهِ وَ ما دُعاءُ الْکافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ «14» وَ لِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ «15»
ترجمه
او است آنکه مينمايد بشما برق را براى ايجاد ترس و طمع و پديد ميآورد ابرهاى گرانبار را
و تسبيح ميکند رعد بستايش او و فرشتگان از ترس او و ميفرستد صاعقه‌ها را پس آسيب ميرساند بآنها هر که را ميخواهد و آنها مجادله ميکنند در خدا و او سخت انتقام است
مر او را است خواندن بر حقّ و آنانکه ميخوانند غير از او را اجابت نميکنند مر ايشانرا بچيزى مگر مانند اجابت کسيکه گشاينده است دو کفش را بسوى آب تا برسد آن بدهنش با آنکه نيست آن رسنده بآن و نيست خواندن کافران مگر در تباهى
و مر خدا را سجده ميکند هر که در آسمانها و زمين است از روى اختيار و اجبار و سايه‌هاشان در بامدادان و نزديکهاى غروب.
تفسير
حکماء طبيعى گويند که چون بخارات و دودهائى که از زمين متصاعد
جلد 3 صفحه 194
ميشود بجائى برسند که اشعه منعکسه خورشيد بآن جا نميرسد و حرارتى وجود ندارد که طبقه زمهريريّه‌اش ناميده‌اند با يکديگر مجتمع و مؤتلف گردند و از تراکم و تکاثف آنها ابر پديدار شود و در اين حال اگر حرارت دود باقى باشد باز ميل بصعود دارد و اگر تمام شده باشد ميل بهبوط و در هر دو حال براى بيرون آمدن فشار با بر ميآورد و آنرا ميشکافد و پاره ميکند و از آن صدائى موجود ميشود و بگوش ميرسد که نامش رعد است و چون دود حامل اجزاء دهنيّه و کبريتيّه‌اى از زمين باشد در اثر فشار محترق و مشتعل گردد و آن را برق نامند اگر کم باشد و بزمين نرسد و الا صاعقه خوانند که بزمين ميرسد و موجودات آنرا ميسوزاند و حکماء الهى گويند بر فرض آنکه تمام اين بيانات و تصوّرات حقّ و صدق باشد آيا علّت پيدايش بخار و دخان چيست و که منشأ وجود آنها را ايجاد نموده و که ميل بصعود و هبوط را در آنها وديعه نهاده و مخصّص آنها بازمنه و امکنه خاصه چيست يعنى چرا ابر در همه جا و همه وقت وجود ندارد و چرا با وجودش گاهى باران مى‌آيد و گاهى نمى‌آيد و گاهى برق و رعد و صاعقه موجود ميشود و گاهى نميشود پس معلوم ميشود اختيار تمام اين امور بدست صانع قادر عالم حکيمى است که هر وقت و هر جاى، حکمتش اقتضاء داشته باشد اين اسباب را موجود ميفرمايد و آثار آن بروز ميکند و اگر نداشته باشد نميکند و نميشود و بتواتر و تجربه قطعيّه ثابت شده است که اولياء خدا و علماء و صلحاء بدعا و نماز از خدا باران گرفته‌اند نماز استسقاء مرحوم حجة الاسلام حاج سيد محمد تقى خوانسارى قدس سرّه و نزول باران کافى در قم و حوالى آن سال 1363 قمرى مشهود عامّه و موجب عبرت اجانب مقيم آن سامان گشت و واضح است که خداوند از براى هر امرى سببى ايجاد فرموده و خواسته است که امور باسبابش جارى شود ولى نه آنکه اختيار را از دست داده باشد و مقدّرات مملکت و بندگان خود را بطبيعت بى‌شعور واگذار کرده باشد پس يگانه علّت حقيقى تمام کائنات اراده الهى است پس او است که ارائه ميدهد بمردم برق را براى ايجاد خوف در آنها از اصابت آن و طمع در باران رحمت که بر آنها فرود آيد در عيون از حضرت رضا عليه السّلام نقل نموده که خوف در مسافر است و طمع در مقيم و بنظر حقير بيان مصداق غالب را فرموده‌اند و اشاره است بلزوم خوف و رجاء در نفوس بندگان و او است که ايجاد و
جلد 3 صفحه 195
بلند مينمايد ابرهاى سنگين را از زمين و چون سحاب جمع سحابه است موصوف بثقال که جمع ثقيل و ثقيله است شده و علّت سنگينى آن ذکر شد و محتمل است مراد پر آبى و باران دارى آن باشد و رعد تنزيه ميکند خدا را از هر عيب و نقص بصداى مهيب خود چون دلالت بر وجود صانع حکيم دارد و همان ستايش و حمد او است که در ساير موجودات هم هست ولى بى‌صدا و چون اين صدادار است در اين آيه مخصوص بذکر شده و از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت شده که رعد ملکى است موکل برابر با او است تازيانه‌هاى آتشين که ميراند بآنها ابر را بهر جا که خواهد گفتند آنصدا که شنيده ميشود چيست فرمود تشرى است که بآن ميزند و نيز از آنحضرت نقل شده که چون صداى رعد را ميشنيد ميفرمود سبحان من سبّح الرّعد بحمده و نيز ملائکه تنزيه ميکنند خدا را با خوف و خشيت براى جلال و عظمت او و خداوند نازل ميفرمايد صاعقه‌ها را بر هر قوم و شخصى که بخواهد و مستحقّ آن باشد و کفار مجادله ميکنند با پيغمبر در توحيد خدا و عدل او و اعاده‌اش بندگانرا در قيامت براى جزاى اعمالشان و همچنين مجادله مينمايند با اهل ايمان در اصول عقائدشان و ميخواهند آنها را بجدل و مغالطه از دين خارج کنند و خداوند شديد و عظيم است تدبيرش در هلاکت دشمنانش و بعضى گفته‌اند پر قوّت است و قمّى ره فرموده شديد الغضب است و از امير المؤمنين عليه السّلام نقل شده که شديد الاخذ است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که صاعقه نميرسد بکسيکه ذاکر است پرسيدند ذاکر کيست فرمود کسيکه صد آيه قرائت نمايد و از براى خداوند است خواندنى که آن حقّ و بر حقّ و بحقّ و از حقّ است يعنى محقّق و مبنى بر تحقيق و راجع بحقّ و از جانب حقّ است و آن کلمه لا اله الا اللّه است که از ابن عبّاس و غيره نقل شده و او سزاوار است براى خواندن چون اجابت ميفرمايد و کسانيکه جز او را ميخوانند اجابت نميکنند خوانده شدگان از آنها مگر مانند اجابت کسيکه در ته چاه، آبى مى‌بيند و دو کف دست خود را گشوده و ميکشاند بسوى آب براى آنکه کفى بردارد و بنوشد و دستش نميرسد و بر فرض برسد چون گشوده است آب در آن قرار نميگيرد و محروم ميشود فقط طلب بى‌ثمر بيجائى نموده بلسان حال از آب بى‌شعور که بکام او برسد و خود را مورد استهزاء عقلاء قرار داده اين چنين است حال کسانيکه از بتها حاجت ميطلبند
جلد 3 صفحه 196
که جماد و بى‌شعورند و قدرت بر اجابت ندارند و نيست خواندن کفار و مشرکين بتها را مگر سير در طريق ناحقّ و بيجا و بى‌فائده و از براى خدا سجده ميکنند اهل آسمانها و زمين چون خضوع دارند از حيث وجود در برابر وجود او و از جهت اراده در مقابل اراده او چون بدون حول و قوّه او نمى‌توانند کارى بکنند نهايت آنکه بعضى راضيند برضاى او و بالطوع و الرّغبة خضوع و انقياد دارند و بعضى ناراضى و بکراهت و اجبار تسليم مقدرات الهى شده‌اند اين در صورتى است که مراد از طوعا و کرها دو معناى متقابل باشد براى دو دسته ولى بنظر حقير محتمل است يک معناى بسيط اراده شده باشد که در فارسى تعبير از آن بخواهى نخواهى ميکنند و بنابراين مراد آنستکه همه فقير و محتاجند از حيث وجود بوجود او و از جهت اراده و فعل بحول و قوه او پس همه مقهورند بقهر او و محکومند بحکم او و کسى را قدرت سرپيچى نيست از فرمان او اين حال خود آنها است امّا سايه‌هاشان چون در صبحها و عصرها بارز و ظاهر و کامل ميشوند اين خضوع و انقياد از حيث وجود و تکامل که سجده آنها است در اين دو وقت از آنها ظهور و وجود پيدا ميکند و نيز سجده ميکنند از براى خدا ملائکه آسمان و کسانيکه باختيار ايمان آوردند بگذاردن پيشانى بر زمين بطوع و رغبت و کسانيکه از ترس شمشير مسلمان شدند باکراه و اجبار و کسانيکه بکفر باقى ماندند سايه‌هاشان سجده ميکنند در صبحها و نزديکهاى غروب بظهورشان در سمت مغرب و کمالشان در جانب مشرق باراده الهى و اين تفصيل و تقريب را قمّى ره از امام باقر عليه السّلام نقل نموده و بعضى گفته‌اند مراد از ظلّ بدن است که موجب پيدايش سايه در خارج و بمنزله سايه است براى روح که آن نورانى و اين ظلمانى و متحرک بحرکت آن است و کسانيکه قلبا خضوع و انقياد در برابر اوامر الهى ندارند جسمشان ناچار مقهور و منقاد در مقابل اراده او است و در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از قول خداوند و ظلالهم بالغدوّ و الآصال دعاء است قبل از طلوع آفتاب و پيش از غروب آن که ساعت اجابت است و شايد مراد نعمت و راحت باشد که يکى از معانى ظلّ است و محتمل است بالغدوّ و الآصال کنايه از دوام و استمرار باشد و صبح و عصر خصوصيّتى نداشته باشد و جمع بين معانى و اختصاص هر يک بمورد مناسب ممکن و موکول بنظر اهل ذوق و دقت است.
جلد 3 صفحه 197