تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
کَذلِکَ أَرْسَلْناکَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْکَ وَ هُمْ يَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَيْهِ مَتابِ (30) وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَ لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (31)
ترجمه
همچنان فرستاديم تو را در امّتى که گذشتند پيش از آنها امتهائى تا بخوانى بر آنها چيزيرا که وحى نموديم بتو با آنکه آنها کافر ميشوند بخداوند بخشنده بگو او است پروردگار من نيست خدائى مگر او بر او توکّل نمودم و بسوى او است بازگشت من
و اگر آنکه قرآنى سير داده شود بآن کوهها يا شکافته شود بآن زمين يا سخن گفته شوند بسبب آن مردگان هر آينه اين است بلکه مر خدا را است امر بتمامى آيا پس ندانستند آنانکه ايمان آوردند که اگر بخواهد خدا هر آينه هدايت کند مردم را بتمامى و پيوسته آنانکه کافر شدند ميرسد آنها را براى کارهاشان
جلد 3 صفحه 207
بلاى سختى يا فرود ميآيد بليّه‌اى در نزديکى خانه آنها تا بيايد وعده خدا همانا خدا خلف نميکند وعده را.
تفسير
همچنانکه خداوند فرستاد بر امم سابقه پيغمبران عظام را فرستاد پيغمبر خاتم را در ميان اين امّت که پيش از آنها اممى بودند و پيغمبرانى داشتند پس نبايد اين امر را غريب و بى‌سابقه پندارند و غرض از ارسال اين بود که قر آنرا که وحى منزل و کلام الهى است براى مردم تلاوت فرمايد تا حجّت بر آنها تمام شود يا هدايت شوند و حال آنها اين بود که منکر خداوند بخشنده روزى رسان بودند و کفران نعمت او را ميکردند چون روزى او را ميخوردند و از نعم او متنعم ميشدند و در مقابل بت سجده ميکردند و وسعت رزق از آن ميطلبيدند و ميگفتند ما خدا را مى‌شناسيم ولى رحمن را نمى‌شناسيم لذا پيغمبر اکرم مأمور شد که بآنها بفرمايد رحمن خالق و متولّى امر من است نيست خدائى که سزاوار پرستش باشد مگر او که منعم است و من اعتماد و اتکال نمودم بوعده نصرت او و با شما طرف شدم و بسوى او است بازگشت و مرجع من براى پاداش و ثواب کوشش و صبرم بر آزار شما و اگر قرآنى وجود داشته باشد که چون بر کوهها خوانده شود از جاى خودشان حرکت کنند و چون بر زمين قرائت شود بشکافد و پاره پاره شود از ترس خدا و چون بر مردگان دميده شود زنده شوند و سخن گويند و سخن گفته شوند اين قرآن و کتاب آسمانى من همان است و بنابراين جواب شرط بدلالت مقام حذف شده چنانچه متعارف است و قمّى ره بيان فرموده و در کافى از امام کاظم عليه السّلام نقل نموده که ما ارث برديم اين قرآن را که در آن آياتى است که بسبب آن سير ميکنند کوهها و شکافته يا پيموده ميشوند بلاد و زنده ميگردند مردگان و محتمل است جمله و هم يکفرون بالرّحمن جواب شرط باشد که مقدّم شده و مراد آن باشد که آنها دست از کفر بر نميدارند و لو آنکه چنين قرآنى وجود داشته باشد و تلاوت نمائى بر آنها و بنابراين از قل هو ربّى تا آخر آيه اوّل کلام جداگانه‌اى است که بين شرط و جزاء فاصله شده است و اختصاص ندارد قدرت خدا بآنکه ميتواند چنين قرآنى بفرستد بلکه تمام امور بيد قدرت الهى است آيا نميدانند کسانيکه ايمان آوردند که اگر بخواهد خدا تمام مردم را هدايت ميکند يعنى يقينا ميدانند چون هدايت تمام مردم امرى است ممکن و هر ممکنى
جلد 3 صفحه 208
مقدور الهى است ولى مصلحت در اين نيست بلکه مصلحت در آنستکه خودشان بأراده و اختيار و فکر و نظر و اعتبار هدايت شوند و ايمان بياورند و بنابراين ييأس بمعناى يعلم ميباشد چنانچه گفته‌اند لغت طائفه‌اى است و محتمل است بمناسبت ملازمه يأس از چيزى با علم بعدم آن يأس در معناى علم استعمال شود در هر حال مراد معلوم است و در مجمع از امير المؤمنين و ابن عبّاس و حضرت سجّاد و امام صادق و جماعت ديگرى از قراء نقل نموده که افلم يتبيّن قرائت فرموده‌اند و بنابراين معنى واضح و تفسير قرائت مشهوره است و بنظر حقير محتمل است مراد آن باشد که آيا مأيوس نشدند اهل ايمان از ايمان آنها براى اعتقاد آنکه اگر بخواهد خدا هدايت ميکند تمام مردم را يعنى بايد مأيوس باشند و بدانند که خدا نخواسته ايمان بياورند و بحال خودشان واگذارشان فرموده چون قابليّت خودشان را بسوء اختيار از دست داده‌اند و بنابراين مفعول ييأس که فضله است و مصدر مضاف بجمله ان لو يشاء که تقديرش شايع است از کلام حذف شده است و دليل بر آنکه آنها ايمان نمى‌آورند آنستکه مستحقّ عقوبت شدند و خداوند مقدر فرموده که پى در پى براى اصرارشان بکفر و طغيان فشار بلا و مصائب شديده بر نفوس و اموال و مواشى آنها وارد گردد يا بر همسايگان آنها وارد شود و پرش آنها را هم بگيرد که بآتش آنها بسوزند تا وعده نصرت الهى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم برسد و بکلّى نيست و نابود و مستأصل گردند چون خداوند از وعده خود تخلّف نميفرمايد شايد اشاره باشد بسراياى آنحضرت تا فتح مکّه که هر چندى يکمرتبه حضرت جمعى از اصحاب را مأمور به تاخت و تاز بر اراضى و اموال آنها ميفرمود تا آنکه يکباره لشگر کشى کرد و مکّه را فتح فرمود و تمام کفّار آنحدود بجزاى کامل خودشان رسيدند و بعضى لفظ تحلّ را در او تحلّ قريبا صيغه خطاب دانسته‌اند و گفته‌اند مراد نزول پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با لشگر در حديبيّه است که آن نزديک بمکّه است و صلح آنجا واقع شد ولى معناى اوّل بجهاتى اقرب است و در روايت قمّى ره از امام باقر عليه السّلام بآن تصريح شده و بنابراين تحلّ صيغه مغايب مؤنث و ضميرش راجع بقارعه است که در حادثه کوبنده و مصيبت پر فشار ناگوار استعمال ميشود.
جلد 3 صفحه 209