تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَ يَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِکَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَ لَهُمْ سُوءُ الدَّارِ «25» اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَ يَقْدِرُ وَ فَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ «26» وَ يَقُولُ الَّذِينَ کَفَرُوا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَ يَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ «27» الَّذِينَ آمَنُوا وَ تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِکْرِ اللَّهِ أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ «28» الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ «29»
ترجمه
و آنانکه ميشکنند پيمان خدا را بعد از محکم نمودنش و قطع ميکنند آنچه را امر نموده است خدا بآن که وصل کرده شود و فساد ميکنند در زمين آنگروه مر آنها را است دورى از رحمت و مر آنها را است بدى آنسراى
خدا وسعت ميدهد روزى را براى هر کس بخواهد و تنگ ميگرداند و شاد شدند بزندگانى دنيا و نيست زندگانى دنيا در آخرت مگر بهره کمى
و ميگويند آنانکه کافر شدند چرا نازل نميشود بر او آيتى از پروردگارش بگو همانا خدا گمراه ميکند هر کس را که ميخواهد و راهنمائى ميکند بسوى خود هر کس را که بازگشت کند
آنانکه ايمان آوردند و آرام ميگيرد دلهاشان بياد خدا آگاه باشيد بياد خدا آرام ميگيرد دلها
آنانکه ايمان آوردند و بجا آوردند کارهاى شايسته خوشى است مر ايشان را و نيکوئى بازگشت.
تفسير
آيه اوّل با مختصر تفاوتى در سوره بقره گذشت و شايد اينجا بمناسبت آنکه دو عنوان مقابل با نقض عهد و قطع رحم که وفا وصله است در آيات سابقه ذکر شده بود تکرار شده در هر حال مخلّ بفصاحت نيست چنانچه مکرّر ذکر شده بلکه مؤکّد غرض و مکمّل مقصود است و از مراجعه بما سبق تفسيرش معلوم ميشود و مراد از سوء الدار عذاب آخرت است و يکى از مقدرات الهى براى بندگان روزى است و وسعت و تنگى آن باراده او است که خداوند بر حسب اقتضاء حال آنها در هر زمان و مکان صلاح بداند تعيين و تقدير ميفرمايد و مربوط بسعى و کوشش و زرنگى و تنبلى مردم نيست چنانچه مشهود است و اگر کسى بخواهد منکر شود انکار امر بديهى را نموده و بر وسعت رزق بايد شکر گذارى کرد ولى نبايد خوشحال شد بزندگانى دنيا و وفور نعمتها و ساير لذائذ آن بطوريکه از فکر آخرت باز ماند چون تمام نعم و لذائذ و زندگانى دنياى فانى در جنب نعم و لذّات و حيات ابدى آخرت باقى
جلد 3 صفحه 205
نيست مگر متاع کمى که از دست ميرود اگر بآنها تهيّه توشه‌اى نشود براى سفر آخرت که همراه باشد و ميگويند کسانيکه بعد از نزول آيات بيّنات و معجزات با هرات باقى بر کفرند چرا آن معجزه‌اى که ما خواستيم از قبيل طلا شدن کوه صفا يا آيتى که ما ادراک کنيم نزول آنرا از جانب خدا بر محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نازل نميشود بگو در جواب آنها که چون شما دست از لجاج و عناد بر نداشتيد و بمعجزاتى که تاکنون خواستيد و آوردم قانع نشديد و هر روز بدلخواه خودتان معجزه‌اى ميخواهيد که صلاح نيست اتيان آن و تدبر و تفکّر در آيات الهى ننموديد تا راه اعجاز و حقّ بودن آن بر شما واضح شود و عقل سليم را که وديعه الهيّه بود در وجودتان از کار انداختيد خداوند هم عنايت خود را از شما سلب کرد و بحال خود واگذارتان فرمود و گمراه شديد چون خداوند اشخاص متعصّب عنود لجوج بى فکر را هدايت نميکند کسى را هدايت ميکند بسوى خود که طالب حقّ باشد و رجوع کند از تقليد و تعصّب و عناد بحکم عقل و عنايت پروردگار و از او بخواهد با توبه و انابه که حقّ را بر او آشکار فرمايد و بديده انصاف نظر نمايد و تفکّر کند در آيات الهى که البتّه براى او واضح و آشکار خواهد گشت چنانچه هدايت نمود کسانيرا که ايمان آوردند و مطمئن ميباشد دلهاشان بياد خدا و اولياء او و ميدانند مواعيد او حقّ و کلام او صدق و معجزه باقيه است تا قيامت و ديگر دين اسلام حاجت بمعجزه تازه‌اى ندارد آگاه باشيد بياد خدا و صفات او و مراجعه بآيات قرآن که ذکر اللّه است و بيانات پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و کلمات امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد اطهار آندو اطمينان و آرامش پيدا ميکند دلها و پاک ميشود از شکّ و تزلزل و تشويش در اصول و فروع دين چنانچه عيّاشى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که مراد از ذکر اللّه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است که باو مطمئن ميشود دلها و قمّى ره فرموده کسانيکه ايمان آوردند شيعيانند و ذکر اللّه امير المؤمنين و ائمّه عليهم السلام ميباشند و آنانکه ايمان آوردند بخدا و پيغمبر و امام و معاد و بجا آوردند کارهاى شايسته را از فعل واجبات و ترک محرمات، خوشى و خرمى و پاکيزگى عيش است براى ايشان و خوبى بازگشت در کافى از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که طوبى درختى است در بهشت که بيخ آن در خانه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است و نيست مؤمنى مگر آنکه در خانه او شاخه‌اى است از آن که خطور نميکند در دلش رغبت بچيزى مگر آنکه
جلد 3 صفحه 206
ميدهد آنرا باو آندرخت و اگر اسب سوارى بجدّيّت بتازد در سايه آن صد سال بيرون از آن نميشود و اگر کلاغى بپرداز زيرش ببالاى آن نميرسد تا از پيرى بيفتد آگاه باشيد و در آن رغبت نمائيد و عيّاشى از امام باقر عليه السّلام مانند اين حديث را نقل نموده و در کافى از امام صادق عليه السّلام روايت نموده که طوبى از آن کسى است که تمسّک بامر ما نموده در غيبت قائم ما و بشکّ نيفتاده است دل او بعد از هدايت و آندرختى است در بهشت که اصل آن در خانه على بن أبي طالب عليه السّلام است و نيست مؤمنى مگر آنکه در خانه او شاخه‌اى از شاخه‌هاى آنست و اين مراد از قول خداوند طوبى لهم و حسن مآب است و اخبار در تفسير طوبى بدرخت بهشتى و ذکر اوصاف آن بسيار است که قمّى و عيّاشى و در عيون و خصال و احتجاج و غيرها نقل نموده‌اند و در مجمع از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده که پرسيدند از طوبى فرمود درختى است که اصل آن در خانه من و فرع آن براى اهل بهشت است و دفعه ديگر که پرسيدند فرمود در خانه على عليه السّلام است عرضه داشتند چگونه ميشود اين فرمود خانه من و على در بهشت يکجا است و بنابراين روايات طوبى بر وزن بشرى که مصدر طاب يا مؤنث اطيب است علم منقول شده براى آندرخت بهشتى و اراده آن با اراده معناى اصلى منافات ندارد چون استعمال لفظ در بيشتر از يک معنى جائز و مستحسن و در کلام الهى شايع و رايج است ..