تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَ لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (31)
شأن نزول: مفسرين نقل نموده «1» که جمعى از قريش مانند ابو جهل و عبد الرحمن بن اميه و تابعين آنها در پس خانه کعبه نشسته، پيغمبر را حاضر و
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 293.
جلد 6 - صفحه 387
گفتند: تو دعوى کنى من رسول خدا و اين قرآن از جانب الهى به من نازل شود، اگر مى‌خواهى تو را متابعت کنيم پس به اين قرآن کوههاى مکه را بردار تا زمين بر ما گشاده شود و به آن زمين را بشکاف تا چشمه‌ها پديد آيد، و ادعا کنى که من گرامى‌تر هستم نزد خدا از داود، باد را از سرما گردان تا بر او نشينيم و سفر کنيم، و قصى بن کلاب جد خود را زنده نما با پدران ما تا در حقيقت تو سخن گويند، زيرا تو مى‌گوئى من بهترم از عيسى عليه السّلام، براى عيسى مرده زنده مى‌شد تو نيز اين نوع معجزه بنما تا تصديق تو کنيم؛ آيه شريفه نازل شد.
وَ لَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ: و اگر قرآنى باشد در عالم که به برکت آن رانده شود کوهها، يعنى در وقت تلاوت آن کوهها از سر جاى خود حرکت نمودى. أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ: يا شکافته شدى به او زمين چون بر آن خواندى.
أَوْ کُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى: يا به سخن درآورده شود به برکت قرائت آن مردگان و زنده شوند، هر آينه اين قرآن مجيد است که در غايت اعجاز و در نهايت تذکير و انذار باشد. يا اگر به قرآن کوهها روان شدى و زمين شکافته گرديدى و مردگان به سخن درآمدى، هرآينه کفار مکه و معاندين ايمان نياوردى. يا اگر به انذار کتابى کوهها از محل خود برکنده گشتى و زمين شکافته و پاره پاره شدى و مردگان به سخن در آمدى و اجابت آن کردى، هر آينه اين قرآن بودى که در نهايت انذار و تخويف است، چنانچه در آيه ديگر فرمود: «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ».
تنبيه: آيه شريفه بيان علوّ شأن و عظم قدر قرآن را فرمايد که در رفعت مقام به درجه‌اى باشد که در عالم وجود قرآنى بود که کوه را متحرک و زمين را متزلزل و مردگان را متکلم مى‌نمود، هر آينه اين کتاب مجيد و فرقان حميد که عقول کمّلين بشر در حقايق معانى و درر لآلى آن مبهوت و متحيرند، و غوّاص فکر از رسيدن به قعر دقايق آن عاجزند.
کافى شريف- از حضرت صادق از آباء گرام خود عليه السّلام از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در ذيل حديثى فرمايد: و هو کتاب فيه تفصيل و بيان و تحصيل و هو الفصل ليس بالهزل و له ظهر و بطن؛ فظاهره علم و باطنه
جلد 6 - صفحه 388
حکم، ظاهره انبق و باطنه عميق و له نجوم و على نجومه نجوم لا تحصى عجائبه و لا تبلى غرائبه. «1» و قرآن کتابى است در او تفصيل و بيان و تحصيل هر چيزى است، و قرآن فاصل بين حق و باطل، نيست هزل و شوخى، و براى آن ظاهر و باطنى است، ظاهرش علم باطنش حکم، ظاهرش چيز به عجب آورنده، و باطنش بحر بى‌پايان، و در او آياتى است که واضح نمايد آن را آيات ديگر. يا مراد نجوم، نجوم سنت، يا ائمه هدى است، زيرا به سبب آنها معانى آيات الهيه روشن گردد، شمرده نشود عجائب آن و کهنه نشود غرائب آن.
نکته: حذف جواب «لو» در آيه شريفه به قرينه سؤال مذکور است و مراد از اين تعظيم بيان قرآن است و مبالغه در عناد کفره و تصميم ايشان، و نزد بعضى جواب شرط مقدم است قوله «وَ هُمْ يَکْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ و ما بينهما» جمله معترضه است و تذکير «کلّم» خاصه به جهت آنکه موتى مذکر حقيقى باشد و در محاورات عرب جواب «لو» و «لولا» را حذف کنند، چون در کلام بر آن دليلى باشد.
بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً: نه چنانست که حق تعالى بر آيات مقترحه ايشان قادر نباشد، بلکه مر خداى راست همه کارها، يعنى قدرت سبحانى به همه چيز رسيده، پس اگر خواهد و مصلحت داند، آن آيات را ظاهر گرداند، و چون مصلحت الهى مقتضى اظهار آن نيست به جهت علم او به اينکه همين اشخاص مقترحين ايمان نياورند نزد وقوع آن، لذا اظهار آن نفرمايد و ساير آيات منزله هم مقنع و کافى است براى متصفين گرچه اعتنا نکنند جاحدين.
أَ فَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا: آيا ندانستند آنانکه ايمان آوردند. أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ: اگر بخواهد خداوند متعال به قهر و جبر يا به خلق (علم ضرورى)، لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً: هر آينه هدايت فرمايد همه مردمان را بر وجهى که نتوانند کافر شوند و جحود نمايند، بلکه لابد و لاعلاج مؤمن گردند، لکن ايمان بدين طريق
«1» اصول کافى ج 2 ص 599.
جلد 6 - صفحه 389
نقض غرض، و منافى با تکليف و ارسال رسل و انزال کتب باشد، و خداى تعالى خواسته که بالاختيار ايمان آرند.
نکته- قوله «افلم ييأس» به معنى «او لم يعلم» باشد نزد اکثر مفسران، زيرا قرائت حضرت امير المؤمنين و حضرت سيد سجاد و حضرت صادق عليهم السّلام «افلم يتبيّن» به معنى «افلم يعلم» واقع شده، چنانچه صاحب مجمع نقل نموده. و ابن عباس و جمعى از صحابه و تابعين نيز بر اين هستند و استعمال «يئس» به معنى «علم» به جهت آنست که يأس مسبب است از علم به آنکه مأيوس عليه نمى‌باشد مگر معلوم.
وَ لا يَزالُ الَّذِينَ کَفَرُوا: و هميشه آنانکه کافر شدند. تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا:
برسد ايشان را به سبب آنچه کردند از تکذيب و عناد و لجاج و انکار. قارِعَةٌ:
داهيه‌اى که کوبنده و نازله‌اى که از بيخ برکننده است از قحطى و قتل و غارت و اسيرى. أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ: يا فرود آرى تو اى پيغمبر به موضعى که نزديک خانه‌هاى ايشان باشد تا خائف شوند، يعنى موضع «حديبيه» و همين بلايا و وقايع بديشان رسيد، مراد کفار مکه‌اند که به شآمت تکذيب به بلايا و مصائب مبتلا شدند، و عساکر آن حضرت به حوالى ايشان رفته اموال و مواشى آنان را غارت کردند. حاصل آنکه هميشه بلا بديشان خواهد رسيد. حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ: تا اينکه بيايد وعده الهى که موت يا قيامت يا فتح مکه. إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ: بتحقيق خداوند متعال خلاف نکند وعده را به جهت امتناع کذب در کلام او سبحانه.