اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو أَن‌َّ قُرآناً سُيِّرَت بِه‌ِ الجِبال‌ُ أَو قُطِّعَت بِه‌ِ الأَرض‌ُ أَو کُلِّم‌َ بِه‌ِ المَوتي بَل لِلّه‌ِ الأَمرُ جَمِيعاً أَ فَلَم يَيأَس‌ِ الَّذِين‌َ آمَنُوا أَن لَو يَشاءُ اللّه‌ُ لَهَدَي النّاس‌َ جَمِيعاً وَ لا يَزال‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا تُصِيبُهُم بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَو تَحُل‌ُّ قَرِيباً مِن دارِهِم حَتّي يَأتِي‌َ وَعدُ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ (31)
و اگر بدرستي که قرآن بنحوي بود که کوه‌ها باو از جا کنده ميشد يا زمين پاره پاره ميشد يا مرده‌ها باو بزبان مي‌آمدند اينکه کفار و مشرکين ايمان نميآوردند و از قابليت افتاده‌اند بلکه از براي خدا است و در تحت قدرت او است جميع امور آيا پس از اينکه مأيوس نشدند هنوز کساني که ايمان آوردند اينکه اگر خداوند مشيّتش تعلق گرفته بود که باجبار تمام ناس را هدايت کند قدرت داشت.
وَ لَو أَن‌َّ قُرآناً سُيِّرَت بِه‌ِ الجِبال‌ُ اشاره بآيه شريفه است که ميفرمايد لَو أَنزَلنا هذَا القُرآن‌َ عَلي جَبَل‌ٍ لَرَأَيتَه‌ُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ حشر آيه 21، که قلوب اينکه کفار از سنگ و جبال سخت‌تر است چنانچه ميفرمايد ثُم‌َّ قَسَت قُلُوبُکُم مِن بَعدِ ذلِک‌َ فَهِي‌َ کَالحِجارَةِ أَو أَشَدُّ قَسوَةً الي قوله تعالي وَ إِن‌َّ مِنها لَما يَهبِطُ مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ الاية بقره آية 74، يعني اينکه قرآن مجيد اگر بر کوه‌ها نازل ميشد از جا کنده ميشدند و دلهاي اينها از جا کنده نشد و خوفي در دلهاي آنها وارد نشد.
أَو قُطِّعَت بِه‌ِ الأَرض‌ُ اگر بر زمين قرائت ميشد قطعه قطعه ميشد و در دلهاي آنها اثر نگذاشت.
أَو کُلِّم‌َ بِه‌ِ المَوتي اگر بر مرده‌ها نازل ميشد زنده ميشدند و تکلم ميکردند و اينها يک مرده‌هايي هستند که قرآن بر آنها نازل شد و زنده نشدند چنانچه ميفرمايد إِنَّک‌َ لا تُسمِع‌ُ المَوتي وَ لا تُسمِع‌ُ الصُّم‌َّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوا مُدبِرِين‌َ
جلد 11 - صفحه 339
وَ ما أَنت‌َ بِهادِي العُمي‌ِ عَن ضَلالَتِهِم إِن تُسمِع‌ُ إِلّا مَن يُؤمِن‌ُ بِآياتِنا فَهُم مُسلِمُون‌َ نمل آيه 82 و 83، جواب لو در تقدير است بواسطه وضوحش که اينکه کفار و مشرکين ديگر قابل هدايت نيستند بَل لِلّه‌ِ الأَمرُ جَمِيعاً تمام امور در تحت قدرت الهي است تا مشيت او تعلق نگيرد واقع نميشود خداوند لطف و عنايتش نسبت بتمام بنده‌گان مساويست انبياء بر همه آنها فرستاد و دستورات بر تمام داده شد عقل و قوّه و قدرت بجميع آنها عنايت فرموده لکن مکرر تذکر داده‌ايم که تأثير شيئي در شيئي مشروط بدو امر است بايد فاعل تام‌ّ الفاعليه باشد و قابل هم تام القابلية باشد خداوند در امر هدايت کوتاهي نکرده ولي اينکه کفار و مشرکين از قابليت هدايت افتاده‌اند بواسطه قساوت قلب و سياهي دل و عناد و تقليد آباء و معايب ديگر.
أَ فَلَم يَيأَس‌ِ الَّذِين‌َ آمَنُوا هنوز مأيوس نشده‌اند مؤمنين که اينکه کفار و مشرکين ايمان نميآورند اگر قابليت داشتند هدايت ميشدند.
أَن لَو يَشاءُ اللّه‌ُ لَهَدَي النّاس‌َ جَمِيعاً اگر قابليت داشتند مشيت الهي هم تعلق ميگرفت تمام ناس را هدايت ميفرمود.
وَ لا يَزال‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا تُصِيبُهُم بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَو تَحُل‌ُّ قَرِيباً مِن دارِهِم حَتّي يَأتِي‌َ وَعدُ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ و لا يزال يعني هميشه و دائما کساني که کافر شدند اصابه ميکند بانها بواسطه افعال خبيثه و عقائد فاسده و عناد و اذيت بانبياء و مؤمنين قارعة بلاء و مصيبت و عذابي بر خود آنها يا بر همجوار آنها تا زماني که وعده الهي بيايد محققا خداوند خلف نميکند وعده گاهي را که وعده داده.
جلد 11 - صفحه 340
وَ لا يَزال‌ُ الَّذِين‌َ کَفَرُوا از زمان آدم ابو البشر الي زمان پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم تُصِيبُهُم بِما صَنَعُوا از کفر و شرک و تکذيب انبياء و اعمال خبيثه که از آنها صادر شده قارعة عذابهاي مهلکه يا بدست مؤمنين از قتل و اسيري يا بنزول عذاب مثل صاعقه، صيحه، غرق، خسف و امطار حجاره و نحو اينها.
أَو تَحُل‌ُّ قَرِيباً مِن دارِهِم يا بر قومي که نزديک آنها بودند که موجب خوف آنها شود.
حَتّي يَأتِي‌َ وَعدُ اللّه‌ِ وعده الهي يا فتح و فيروزي مسلمين و قلع و قمع کفار که ميفرمايد وَعَدَ اللّه‌ُ الَّذِين‌َ آمَنُوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحات‌ِ لَيَستَخلِفَنَّهُم فِي الأَرض‌ِ کَمَا استَخلَف‌َ الَّذِين‌َ مِن قَبلِهِم وَ لَيُمَکِّنَن‌َّ لَهُم دِينَهُم‌ُ الَّذِي ارتَضي لَهُم وَ لَيُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم أَمناً يَعبُدُونَنِي لا يُشرِکُون‌َ بِي شَيئاً نور آيه 55 و گفتيم مصداق اتم اينکه آيه دوره رجعت ائمه اطهار است يا ميعاد قيامت که در بسياري از آيات تصريح فرموده مثل قوله تعالي قُل لَکُم مِيعادُ يَوم‌ٍ لا تَستَأخِرُون‌َ عَنه‌ُ ساعَةً وَ لا تَستَقدِمُون‌َ سبأ آيه 30 إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُخلِف‌ُ المِيعادَ چون خلف وعده قبيح است و از او صادر نميشود بعلاوه خبر داده و کذب از او محال است صادق الوعد است.