تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ حُکْماً عَرَبِيًّا وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَ لا واقٍ (37)
وَ کَذلِکَ أَنْزَلْناهُ حُکْماً عَرَبِيًّا: و همچنانکه فرستاديم کتب آسمانى به پيغمبران سابقه، فرستاديم ما به تو قرآن را کتابى محکم که نسخ و تغيير بدو راه نيابد و تا قيامت باقى باشد. يا حکم کننده ميان حق و باطل در حالى که اين صفت دارد که مترجم است به لغت عرب تا ايشان را فهم و حفظ باشد.
تنبيه: علت نزول قرآن به عربى- هر چند پيغمبر اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تمامى السنه دنيا را مى‌دانست و مى‌فهميد، لکن عرب بجز زبان عربى زبان ديگر نمى‌فهميد و از تمام اقوام بيشتر لجوج و کفرشان شديدتر بود، و پيغمبر هم از ملک و قوم آنها مبعوث شد، لذا اتماما للحجة کتاب هم به زبان خود آنها نازل تا افهام و تفهيم و ابشار و انذار آنها گرديد، عذر برطرف شود؛ چنانچه در آيه ديگر فرمايد: وَ لَوْ نَزَّلْناهُ عَلى بَعْضِ الْأَعْجَمِينَ فَقَرَأَهُ عَلَيْهِمْ ما کانُوا بِهِ مُؤْمِنِينَ». «1» و ايضا اگر غير عربى بود، عرب از روى استکبار و فرط عناد و استنکاف و حميت جاهليت مى‌گفتند: عرب را متابعت عجم عار است، و اصلا نظر در اين معجزه باهره نمى‌کردند که مرد عجمى، قرآن عربى فصيح که آنها از اتيان مثل آن عاجزند.
در تفسير لوامع نقل نموده که در تفسير اهل البيت عليهم السلام از حضرت صادق عليه السّلام مروى است: اگر قرآن به لغت عجم نازل مى‌شد، عرب به او ايمان نمى‌آوردند. و چون به زبان عربى نازل شد عجم به او ايمان آوردند.
«1» سوره شعراء، آيه 198.
جلد 6 - صفحه 398
وجه ديگر- آنکه زبان عربى نسبت به تمام زبانها فصيحتر و بليغتر است به جهت دربرداشتن کمى لفظ و زيادتى معنى را، حتى به مرتبه‌اى که يک لفظش به هفتاد معنى بکار آيد، خصوصا از لسان افصح العرب وجود اشرف نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به تعليم سبحانى جارى شود، و قرآن بر خلاف ساير کتب سماويه معجزه، بلکه اعظم تمام معجزات حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و کلامى است که طرف محاوره تمام عالميان واقع و با هر قومى به تنهائى معارضه نمايد، لذا مقتضى است به آسانى نازل شود که اکمل و اشرف و افصح و ابلغ کليّه زبانها باشد، و آن نيست مگر زبان عربى به خلاف ساير زبانها که عجمه و گنگ باشد از اين معانى و لذا غير عربى را عجمى نامند.
وَ لَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ: و اگر بر سبيل فرض پيروى کنى آرزوهاى مشرکان را که تو را به دين پدران خود دعوت کنند، يا امانى يهود را که تو را به رجوع به قبله خود خوانند. بَعْدَ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ: بعد از آمدن تو را دانائى به بطلان کيش تمام ملل و نحل غير ديانت اسلام و شريعت قرآن. ما لَکَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍ: نباشد مر تو را از عذاب خداى تعالى هيچ يارى که نفعى رساند.
وَ لا واقٍ: و نه نگهدارى که عقاب حق از تو باز دارد.
تبصره: اين مطلب محقق شده که وجود نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم معصوم از خطا و معاصى است به براهين قاطعه، و طرفة العين مخالفت فرمان الهى ننمايد، پس اين گونه خطابات خطاب به پيغمبر و مراد امت مى‌باشد. و نظر به آنکه حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلم واسطه در تبليغ است، مخاطبه با او فرموده، بنابراين آيه در مقام انذار و تهديد امت است؛ يعنى اى امت، اگر چنانچه پيروى شهوات و هواهاى مخالفان قرآن را نمائى بعد از دانائى به حقانيت اسلام و شريعت خاتم پيغمبران، هرآينه هيچ ياورى نيست براى تو در ايصال ثواب، و هيچ نگهدارى در دفع عقاب، و لا جرم حال چنين کسى خسران و زيان و عذاب نيران خواهد بود.
شأن نزول: عبد الله اميه و جمعى از مشرکان و يهودان سرزنش مى‌نمودند حضرت رسول را و مى‌گفتند: اين چه پيغمبر است که او را زن و فرزند است اگر
جلد 6 - صفحه 399
پيغمبر بودى، هرآينه نبوت او را مشغول نمودى از تزوج؛ آيه شريفه نازل شد.