اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ إِن‌َّ کُلاًّ لَمّا لَيُوَفِّيَنَّهُم رَبُّک‌َ أَعمالَهُم إِنَّه‌ُ بِما يَعمَلُون‌َ خَبِيرٌ (111)
و بدرستي که کل از سعداء و اشقياء را هر آينه البته جزاء ميدهد پروردگار تو جزاء تام و تمام اعمال آنها را و محققا خداوند بآنچه عمل ميکنند با خبر است وَ إِن‌َّ کُلًّا چون بيان حال دو فرقه در آيات قبل شد که شقي مخلد در عذاب است و سعيد مخلد در بهشت و ثواب است براي تأکيد اينکه موضوع چه نسبت باين امّت باشد و چه بامّت موسي بلکه جميع امم از اينکه دو قسم سعداء و اشقياء سواي قاصرين و مجانين و اطفال که عنوان سعيد و شقي بر آنها صادق نيست خارج نيست بدون استثناء.
لَمّا لَيُوَفِّيَنَّهُم جزاء عمل خود را بنحو اکمل و اتم خداوند ميدهد ان خيرا فخير و ان شرا فشر ربّک پروردگار تو که بشارت ده سعداء را و انذار فرما اشقياء را تا اينکه سعداء دست از سعادت نکشند و اشقياء از شقاوت بيرون آيند آنها شوقا الي الثواب و اينها خوفا عن العذاب و توهّم نشود که بر خداوند مخفي باشد ممکن است بر انبياء و ملائکه حتي کتبه اعمال بسي مخفي شود ولي بر خدا محال است در دعاء کميل دارد
و کل سيئة امرت باثباتها الکرام الکاتبين الّذين وکلتهم بحفظ ما يکون مني و جعلتهم شهودا علي مع جوارحي و کنت انت الرقيب علي من ورائهم و الشاهد لما خفي عنهم و برحمتک اخفيته و بفضلک سترته.
أعمالهم جمع مضاف شامل کليه اعمال ميشود چه امور قلبيه از امور اعتقاديه و چه نفسيه اخلاقيه و چه جوارحيه افعاليه تمام داراي اثر و مورد جزاء واقع ميشود ثوابا و عقابا.
إِنَّه‌ُ بِما يَعمَلُون‌َ خَبِيرٌ خبير علم بجزئيات خارجيه و مصاديق خارجيه است بخلاف علم که اعم است امور عقليه و کليه را هم شامل ميشود و اينکه جمله رد بر
جلد 11 - صفحه 133
بعض حکماء است که گفتند العياذ خدا علم بجزئيات ندارد زيرا جزئيات داثر و زائل است، و جواب آنها اينست که دثور و زوال جزئيات چه ارتباطي بعلم دارد خداوند ازلا ميداند آنچه در ابد واقع ميشود و ابدا ميداند آنچه در ازل واقع شده علم الهي محدود نيست غير متناهي است عين ذات است و ميان حکماء و متکلمين در علم باري اقوال زيادي است بالغ بر بيست و پنج قول که در منظومه سبزواري اشاره ميکند
(و قيل لا علم له بذاته || و قيل لا يعلم معلولاته)
تا آخر اشعارش وَ ما يَعزُب‌ُ عَن رَبِّک‌َ مِن مِثقال‌ِ ذَرَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصغَرَ مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکبَرَ إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ انفال آيه 62 لا يَعزُب‌ُ عَنه‌ُ مِثقال‌ُ ذَرَّةٍ فِي السَّماوات‌ِ وَ لا فِي الأَرض‌ِ الاية سبأ آيه 3.