تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ ذلِکَ ذِکْرى لِلذَّاکِرِينَ (114)
و چون توجه به نماز، مثمر رقت قلب و خوف و خشيت مستلزم ترک ظلم و ارتکاب قبايح و اکتساب سيئات است، لذا در عقب آن امر به نماز فرمايد:
«1» کافى ج 2 ص 333 و خصال باب الثلاثة حديث 63 ج 1 ص 126.
«2» تفسير ابو الفتوح ج 6 ص 328.
«3» تفسير منهج الصادقين ج 4 ص 459.
«4» همان مصدر ص 460.
جلد 6 - صفحه 151
وَ أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ: و بر پاى داريد نماز را با شرايط و ارکان در دو طرف روز. وَ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ: و در ساعات از شب که نزديک به روز است.
نزد ابن عباس و ابن زيد «1» مراد به نماز در دو طرف روز نماز صبح و مغرب، و مراد از بعضى ساعات شب نماز عشاء است و ترک ذکر ظهر و عصر، يا به جهت ظهور آن دو کأنّه فرموده نماز دو طرف روز با معروفه آن، يا مذکورند به تبع طرف اخير، زيرا اين دو بعد از زوال، پس اقرب به آنند. خداى تعالى فرمود «أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوکِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ» و دلوک شمس زوال او است و اين قول مروى از حضرت باقر عليه السّلام باشد. «2» 2- مراد نماز دو طرف روز صبح و ظهر و عصر، و مراد زلف ليل نماز مغرب و عشا، زيرا طرف شي‌ء از شي‌ء باشد و نماز مغرب از روز نيست. 3- بنابر آنکه عبارت باشد از طلوع فجر صادق تا ذهاب حمره مشرقيه، مراد دو طرف روز هر دو نصف روز است، پس نماز صبح در نصف اول و باقى در نصف آخر و مراد به «زلفا من اللّيل» طاعاتى که قرب به بعض از شب باشد يعنى نوافل شب.
نکته: بنابراين، قوله «زلفا» عطف باشد به صلاة نه بر طرفى النّهار و بنابر دو قول اوّل عطف است بر «طرفى النّهار».
إِنَّ الْحَسَناتِ: بدرستى که نيکوئيها که نماز پنجگانه است. يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ: ببرد و محو کند بديها را. در انوار فرموده در آيه دو قول است: يکى آنکه نماز واجبه لطف باشد در ترک سيئات چنانچه فرموده «انّ الصّلوة تنهى عن الفحشاء و المنکر» دوم- مکفر خطيئات است که از بنده واقع شده، حق تعالى به برکت نماز يوميه آنها را مؤاخذه نفرمايد.
و احاديث بسيار در اين باب واقع شده از جمله روايت ابو حمزه ثمالى از احدهما عليهما السلام در حديث طويل «3» که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام روزى
«1» تفسير مجمع البيان ج 3 ص 200.
«2» همان مصدر.
«3» تفسير مجمع البيان ج 5 ص 201.
جلد 6 - صفحه 152
به اصحاب فرمود: کدام آيه اميدوار کننده‌تر از آيات ديگر باشد؟ بعضى گفتند:
«إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ»* فرمود: نيکو است اما ارجى اين نيست. گفتند: «يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ» فرمود: نيکو، اما ارجى نباشد. بعد گفتند: به خدا نزد ما آيتى ديگر نيست که ما دانسته باشيم که ارجى باشد.
حضرت فرمود: شنيدم دوست خودم رسول خدا را که فرمود: آيه «أَقِمِ الصَّلاةَ» (الخ) اميدوار کننده‌ترين آيتى است در قرآن. به خدائى که مرا بشير و نذير گردانيد اگر يکى از شما قيام نمايد به وضو، ذنوب آن اعضا ساقط شود، و به توجه قبله گناهانش آمرزيده شود، و هيچ سيئه بر صحيفه عملش نماند، و همچنين ما بين دو نماز. بعد فرمود: يا على منزلت نماز پنجگانه براى امت من مانند نهرى است بر در خانه شخص اگر بدنش چرک باشد و هر روز پنج مرتبه در آن نهر غسل نمايد هيچ چرکى باقى ماند؟ گفتم: نه. فرمود: هم چنين به خداى قسم نماز پنجگانه براى امت من. «1» تنبيه: اصحاب ما اماميه از ابن محبوب نقل نموده که ابراهيم کرخى گفت:
خدمت حضرت صادق عليه السّلام بودم، مردى آمد از اهل مدينه، حضرت فرمود:
از کجا مى‌آئى؟ گفت: از فلان موضع. فرمود: بايد که آمدن و رفتن تو در شب و روز موافق رضاى الهى باشد نه بر وجه معصيت، و بدان با تو ملک بزرگوار موکل، و حفظ عمل تو نمايد، مطلع است بر هر چه از مردمان مخفى کنى، بايد که هيچ گناهى را کوچک نشمارى اگرچه صغيره باشد، چه آن، روزى به تو بدى رساند و هيچ حسنه را حقير ندانى اگرچه کم باشد، چه آن، روزى تو را خشنود گرداند و بدان که هيچ چيز نيست که ندامت آن اسرع و بدى عاقبت آن اضر باشد از معصيت و هيچ چيزى اسرع نباشد در محو خطيئه از حسنه و اينست فرمايش الهى «إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ». «2»
«1» تفسير عياشى ج 2 ص 161، و بحارج 82 ص 220.
«2» تفسير عياشى ج 2 ص 162 و 163.
جلد 6 - صفحه 153
ذلِکَ ذِکْرى لِلذَّاکِرِينَ: آن امر به استقامت و اقامه نماز، پند و يادآورى است مر يادکنندگان و پندگيرندگان را، چه آن سبب ذکر الهى، و ذکر موجب دوام فيض رحمت سبحانى است حيث قال: «فَاذْکُرُونِي أَذْکُرْکُمْ».