اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَو شاءَ رَبُّک‌َ لَجَعَل‌َ النّاس‌َ أُمَّةً واحِدَةً وَ لا يَزالُون‌َ مُختَلِفِين‌َ (118)
و اگر مشيّت پروردگار تو تعلق گرفته بود هر آينه قرار ميداد تمام افراد ناس را يک امّت و هميشه اينکه افراد اختلاف بين آنها است و مختلف هستند با يک ديگر.
وَ لَو شاءَ رَبُّک‌َ لو امتناعيه است يعني هرگز خدا همچه امري را نخواسته که يک امّت باشند و يک ملّت.
اشکال- که اينکه آيه منافي است با آيه شريفه کان‌َ النّاس‌ُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَث‌َ اللّه‌ُ النَّبِيِّين‌َ مُبَشِّرِين‌َ وَ مُنذِرِين‌َ بقره آيه 209.
جلد 11 - صفحه 142
جواب- اينکه کلمه ناس در اينکه دو آيه مختلف است، اما در آيه کان النّاس افرادي که در اول خلقت که امّت آدم بودند و بشريعتش تا زمان نوح [ع] باقي بودند و انبياء قبل از نوح بشريعت او دعوت ميکردند مثل شيث و ادريس و اوصياء او بودند و اينکه آيه تمام افراد ناس از اول خلقت تا قيامت را شامل ميشود.
اشکال- قبلا گذشت که تمام انبياء مبعوث بيک دين بودند و آن دين اسلام بود جواب- بلي يک دين بود لکن امت‌هاي مختلف بودند و بعضي از خصوصيات بمقتضيات زمان تغيير ميکرد ولي اصل محفوظ بود.
(لَجَعَل‌َ النّاس‌َ أُمَّةً واحِدَةً) بجعل تکويني بطريق الجاء و اجبار و لکن اينکه منافي با تکليف و استحقاق مثوبت و عقوبت بود که غرض از اصل خلقت بوده و خلاصه مفاد اينکه اگر مردم باختيار و ميل تمام متفقا قبول ايمان ميکردند و اطاعت داشتند يک پيغمبر براي آنها کافي بود.
(وَ لا يَزالُون‌َ مُختَلِفِين‌َ) در هر زماني چه اندازه اختلاف داشتند از اقسام شرک و کفر و عقائد فاسده و مذاهب مختلفه و طرق متشتته لذا لازم شد بمقتضاي حکمت و مصلحت انبياء بفرستد که در هر زماني حجت بر خلق تمام شود و راه عذري بر احدي باقي نماند نگاه کنيد با اينکه همه انبياء و اوصياء و معجزات و اينکه همه علماء در هر عصر و زماني مع ذلک چه اندازه اختلاف در جامعه بشريت ايجاد شده همين امروز را مشاهده کنيد و بطور قهقرا برويد تا زمان آدم ابو البشر علي نبيّنا و آله و عليه السّلام.