تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ (119)
إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ: مگر آنکه رحم فرموده پروردگار تو او را به لطف و توفيق بواسطه تفکر و نظر در دلايل هاديه و بينات الهيه. مراد اهل ايمانند که اختلاف در اصول دين ندارند از زمان آدم عليه السّلام تا خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.
نزد بعضى مراد اختلاف در روزى است که عده‌اى با ثروت و دسته‌اى به مسکنت مگر آن کس که به مرحمت الهيه نعمت قناعت را دارا باشد. وَ لِذلِکَ
جلد 6 - صفحه 158
خَلَقَهُمْ: و به جهت تمکين و اختيار که اختلاف از آن ناشى شده خلق فرموده ايشان را تا ثواب دهد اختيارکنندگان حق را به جهت حسن اختيار و معاقب سازد اختيارکنندگان باطل را به سبب سوء اختيارشان. يا حق تعالى براى رحمت که آن احسان و فضل است ايشان را خلق فرموده تا به حسن اختيار آن را دريابند. بلکه دلالت عقل و شهادت لفظ، مؤيد اين معنى است:
اما دلالت عقل: بجهت آنکه برهان عقلى حاکم است که شايسته مقام ربوبى نيست خلقان را براى اختلاف آفريند، و غرض از خلقت هم اختلاف باشد، زيرا حق تعالى نهى از اختلاف و ذات اقدسش کاره از آن و امر به اتفاق فرموده، وعده بر اين و وعيد بر آن نموده، پس چگونه آن را بجا آورد.
و اما شهادت لفظ به سبب کنايه به لفظ رحمت نزديکتر است تا لفظ اختلاف و در کنايه به اقرب مذکورين اولى است.
نزد بعضى اهل تأويل معنى آيه آنکه: اگر من خواهم خلقان را يک امت کنم، يعنى همه را به بهشت برم تا همه در اين باب يک امت و يک جبلّت و يک جنس باشند نظير آيه «وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا کُلَّ نَفْسٍ هُداها» و مراد به اين هدى راه بهشت و لامحاله خداى تعالى ايشان را براى ايمان و طاعت آفريده.
وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ: و رسيده است بتمامه وحى و وعيد پروردگار توبه بندگان، يا تمام شده کلمه پروردگار تو به وقوع خبر مطابق با مخبر. لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ: هرآينه البته البته پر سازيم جهنم را از جنيان و آدميان تماما به سبب کفرشان. آيه شريفه مورد تحذير و تحديد خلقان است به آنکه عاصيان و کافران همين خلقانند که حق تعالى جهنم را از ايشان پر گرداند.