تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يَوْمَ يَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ (105)
يَوْمَ يَأْتِ: روزى که بيايد و واقع شود جزا در آن، يا آن روز مشهود چون حادث شود، لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ: سخن نگويد هيچکس که او را نفع رساند از جواب، يا شفاعت مگر به فرمان خداوند متعال، کقوله: «لا يَتَکَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ» و اين در موقفى خاص باشد. و اما موقف ديگر ابدا اجازه سخن گفتن نباشد چنانچه فرمايد: «هذا يَوْمُ لا يَنْطِقُونَ وَ لا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ» يا مأذون در جوابات حقه باشد و ممنوع از اعذار باطله. و ايضا اين آيه مناقض نيست با کريمه «يَوْمَ تَأْتِي کُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها» به دليل «إِلَّا بِإِذْنِهِ» چه ممکن است حق تعالى ايشان را اجازه فرموده باشد در مجادله تا حجت بر ايشان لازم گرداند و يا آنکه آن آيه در وقت خاص و اين آيه در وقت ديگر باشد.
در تفسير ابو الفتح قدس الله سره مروى است که «1»: روز قيامت چون خلايق را در صعيد سياست بدارند، از جانب رب العزة ندا رسد که همه انبيا و صديقان و شهيدان حاضر آيند. ملائکه صفها کشيده ندا رسد: (من عبدنى حقّ عبادتى؟) کيست که مرا پرستيده چنانچه حق پرستش من است؟ هيچکس را زهره جواب نباشد. ديگر باره ندا رسد، ملائکه‌اى که همه عمر را از بدايت خلق عالم تا نهايت فنا در يک طاعت بسر برده باشند آواز برآرند و به زبان عجز و مذلت اعتراف کنند که (سبحانک ما عبدناک حقّ عبادتک) و اين ملائکه آنها باشند که همه عمر در يک رکوع يا يک سجود يا يک نوع تسبيح بسر برده‌اند و کريمه «يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَ النَّهارَ».
فَمِنْهُمْ شَقِيٌّ وَ سَعِيدٌ: پس بعضى از مردم بدبخت باشد که به مقتضاى وعيد جاى او جهنم باشد، و برخى نيکبخت که به موجب وعد بهشت مأواى او باشد.
«1» تفسير ابو الفتح ج 6 ص 319.
جلد 6 - صفحه 140
پس شقى کسى است که نااميد گشته از ثواب و مستحق شده عقاب را به سبب سوء اختيار خود در کسب کفر و سرکشى و گمراهى، و سعيد آنکه رستگار از عقاب و فايز به ثواب گرديده به سبب حسن اختيار خود در کسب ايمان و بندگى و فرمانبردارى.
تبصره: خداوند سبحان در اين آيه شريفه اخبار فرمايد که مردمان دو قسمت باشند: يک دسته شقى، آنانکه در دنيا بالاختيار، بدون قهر و اضطرار، کفر و ضلالت را که باعث شقاوت ابديه است، اختيار کردند؛ لا جرم در آخرت شقى مبعوث شوند. گروهى ديگر سعيد، کسانى که به اختيار، بدون اجبار، ايمان و هدايت را که موجب سعادت سرمديه است قبول نمودند لذا در قيامت سعيد محشور گردند. و الطاف الهيه از قدرت و تمکين و ارسال رسل و انزال کتب نسبت به هر دو طبقه مساوى و هر يک در کسب طريقه مختارند «إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً».
موعظه: سعادت و شقاوت را علاماتى باشد. در حقايق سلمى بيان نموده که علامت سعادت پنج چيز است: 1- نرمى دل. 2- بسيارى گريه. 3- نفرت از دنيا. 4- کوتاهى آرزو. 5- شرمناکى؛ و نشانه شقاوت هم پنج چيز است:
1- سختى دل. 2- خشکى ديده. 3- رغبت به دنيا. 4- درازى آرزو. 5- بى‌حيائى. شيخ ابو سعيد حرار فرموده که: حق تعالى در اين سوره مبارکه دو امر عظيم را بيان فرموده: يکى سياست جبارى و سطوت قهارى که دمار از روزگار برآورده، و ديگر حکم شقى و سعيد را.