تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّکَ إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (107)
«1» بحار الانوار ج 5 ص 153، و ص 157، و ج 77 ص 176. و توحيد صدوق ص 356.
«2» مدارک سابق.
جلد 6 - صفحه 142
خالِدِينَ فِيها: در حالى که جاويد و هميشه باشند در آن آتش جهنم با ناله و فغان. ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ: مادامى که باقى باشند آسمانها و زمينها. اين تعبير است از تأبيد و هميشگى، چنانچه در عرف عرب مستعمل است اينگونه تمثيلات براى مبالغه در دوام مثل قولهم: «لافعل ما دامت السّموات و الارض». «و ما لاح الجديدان» يا آنکه مراد از سماء و ارض، فوق و تحت باشد که هر چه تو را سايه کند آسمان، و هر چه تو را بردارد، زمين تو باشد. پس معنى آنکه مادامى که فوق و تحت باشد اشقيا در جهنم باشند. إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ:
مگر آنچه را که خواهد پروردگار تو که ايشان را از عذاب آتش به عذاب زمهرير يا غير آن معذب سازد، چه جهنم را انواع عذاب و عقوبت باشد که يکى از آنها آتش است (بنابراين استثناء از خلود نار باشد در عذاب نار، نه از خلود در جهنم).
تنبيه: اقوال ديگر:
1- مراد به استثناء آن اوقات قبل از دخول جهنم باشد از دنيا و برزخ و موقف قيامت.
2- کفار معذب باشند به عذاب خاص در کميت و کيفيت الّا آنکه خدا خواهد ايشان را به عذابى مضاعف معذب سازد (بنابراين «الّا» به معنى واو باشد بنابر قول فرّاء).
3- انقطاع عذاب آنها را معلق به مشيت ساخته و مشيت هرگز به آن تعلق نيابد، پس هميشه در جهنم باشند؛ زيرا تعليق به محال، محال است.
4- استثناء، نقصان مدت نيست بلکه تنبيه باشد بر آنکه عذاب و ترک عذاب آنها به مشيت و اراده الهى است و ديگرى را بر آن قدرت و تمکن نباشد.
5- استثناء از زفير و شهيق باشد، و آن دو نوع عذاب است، يعنى آنها را زفير و شهيق باشد مگر آنچه خداى خواهد از انواع عذاب (بنابراين «الا» به معنى سوى باشد).
6- مراد به اشقيا کفار و فساق مؤمنين باشد و مستثنى کفار اهل توحيد که بعد از مدتى عذاب به بهشت درآيند، و اينقدر کافى است در صحت استثنا؛
جلد 6 - صفحه 143
زيرا: در زوال حکم از کلّ کافى است زوال بعض از آن. و ضحاک از ابن عباس نقل نموده که مراد به اشقيا در اين آيه گروهى مخصوصند از اهل توحيد که حق تعالى ايشان را در جهنم به قدر گناهشان معذب سازد و بعد از آن به بهشت ببرد، پس ايشان در حالتى شقى و در حالتى سعيد باشند.
إِنَّ رَبَّکَ فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ: بدرستى که پروردگار تو به جا آورد مر آنچه را که مى‌خواهد و او را هيچ مانعى نيست اراده آنچه خواهد.