تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّکَ عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ (108)
بعد از آن حکم سعدا را فرمايد:
وَ أَمَّا الَّذِينَ سُعِدُوا: و اما آنانکه نيکبخت شدند به سبب طاعات الهى و اجتناب از معاصى. فَفِي الْجَنَّةِ خالِدِينَ فِيها: پس در بهشت مکان يابند در حالتى که جاويد و هميشگى باشند در آن. ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ:
مادامى که باقى باشند آسمانها و زمينها. کنايه از اين است که أبد الآباد در بهشت خواهند بود، يا تا مادامى که جهت فوق و تحت باشد، ايشان در آن مخلّدند. إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ: مگر آنچه را که خواهد پروردگار تو از تغيير نوعى از نعيم به نوعى ديگر و تبديل رتبه‌اى که فراخور عملشان باشد به مرتبه بالاتر. يا مراد تعليق شي‌ء به امر محال که آن مشيت الهى باشد به خروج ايشان از بهشت. و ساير وجوه مذکوره آيه قبل الّا وجه اخير که در اينجا نباشد به سبب اجماع امّت بر اينکه مستحق بهشت البته داخل در بهشت، و خروجى بعد از دخول نباشد. در زاد المسير گويد: اين استثنائى است که حق تعالى آن را به فعل نياورد. «1» و در
«1» در تفسير منهج الصادقين ج 4 ص 456.
جلد 6 - صفحه 144
معالم ذکر نموده که: خداى تعالى بدين استثنا داناتر است و دالّ اينکه استثنا حمل به ظاهر خود نباشد فرمايش بعد آن: عَطاءً غَيْرَ مَجْذُوذٍ: عطائى است بريده نشده، يعنى ممتد است الى غير النهايه. «1» تتمه: على بن ابراهيم قمى رحمه الله در تفسير اين دو آيه فرمايد «2» که: مراد عذاب اهل شقاوت در آتش دنيا است قبل از قيامت، و مراد به جنت اهل سعادت بهشت دنيا است که ارواح مؤمنين در آنجا منتقل شود. و اين آيه رد است کسى را که منکر عذاب قبر و ثواب و عقاب عالم برزخ مى‌باشد. بنابراين تفسير فرمايش «ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» به ظاهر معنى خود باشد، زيرا عذاب و ثواب برزخى مادامى است که آسمان و زمين باقى باشد که پس از انهدام آنها قيامت قائم شود و قوله إِلَّا ما شاءَ رَبُّکَ ممکن استثناء زمان موقف و محاسبه باشد.