اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
خالِدِين‌َ فِيها ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ إِلاّ ما شاءَ رَبُّک‌َ إِن‌َّ رَبَّک‌َ فَعّال‌ٌ لِما يُرِيدُ (107)
هميشه در آتش هستند مادامي که آسمانها و زمين هست مگر آنچه بخواهد پروردگار تو محققا پروردگار تو ميکند آنچه اراده کند جلوگير ندارد.
بعضي از حکماء و عرفاء که منکر خلود شدند تمسّک باين آيه و آيه بعد کردند که پس از طي سماوات و ارض دستگاه بهشت و جهنم برچيده ميشود و ماهيات بکلي معدوم و وجود صرف که ذات اقدس حق است باقي چنانچه مثنوي ميگويد
(پس عدم گردم عدم چون ارقنون || گويدم کنا اليه راجعون
و آيات مطلقه در باب خلود را تقييد ميکنند باين آيه.
و اما جواب- آنکه اولا خلود از ضروريات دين است و منکر آن کافر است
جلد 11 - صفحه 127
و ثانيا اگر مراد از دوام سماوات و ارض بقاء آنها است باين صورت همان ابتداء فناء دنيا و قيام قيامت از اينکه صورت ميافتد چنانچه ميفرمايد يَوم‌َ نَطوِي السَّماءَ کَطَي‌ِّ السِّجِل‌ِّ لِلکُتُب‌ِ انبياء آيه 104 يَوم‌َ تُبَدَّل‌ُ الأَرض‌ُ غَيرَ الأَرض‌ِ وَ السَّماوات‌ُ ابراهيم آيه 49، پس بايد اصلا دستگاه بهشت و جهنمي نباشد که صريح آيات است حتي همين آيه، و اگر مراد زوال ماده آسمان و زمين است فهو اول الکلام بلکه صريح آيات است که مواد اشياء باقي است و لو صور آنها تغيير کند کما اينکه مفاد تبديل و طي کطي السجل هم همين است بلکه بهشت و جهنم هم در همين آسمانها و زمين است که در قرآن ميفرمايد عِندَ سِدرَةِ المُنتَهي عِندَها جَنَّةُ المَأوي نجم آيه 14، و گفتند جهنم تخوم زمين است.
و ثالثا اينکه تعبير کنايه از دوام است چنانچه متعارف در تمام السنه است و بسيار تعجب است از حکماء که در تقسيم قضايا قضيه دائميه را مثال ميزنند به (السماء موجود دائما).
خالِدِين‌َ فِيها هميشه ابد الاباد معذب در آتش هستند ما دامَت‌ِ السَّماوات‌ُ وَ الأَرض‌ُ چنانچه آسمانها و زمين هميشه برقرار است و لو تغييراتي در آنها بشود إِلّا ما شاءَ رَبُّک‌َ کلمات مفسرين در اينکه جمله بسيار مختلف است و همچنين در آيه بعد نظر به اينکه هر کس داخل بهشت شد مخلّد است و هر کس از اشقياء داخل جهنم شد مخلد است اينکه استثناء چه معني دارد اقوال زيادي در توجيه اينکه دو جمله گفته‌اند و تمام اجتهادي است مدرک خبري ندارد، و آنچه بنظر ميرسد که ميتوان از خود آيه استفاده نمود در هر دو مورد و اللّه العالم اينکه از براي خداوند در جهنم عذابهائيست که بمراتب از آتش سخت‌تر است و در بهشت مثوباتي است که بمراتب از نعم بهشتي بالاتر است و در اخبار اشاره باين دو قسم شده مثل خبري که ميفرمايد
(اذا اشتغل اهل الجنة بالجنة اشتغل اهل اللّه باللّه)
و خبري
جلد 11 - صفحه 128
که بعضي در جهنم معذب بعذاب ميشوند که اهل النار يتاذون من عذابهم بنا بر اينکه استثناء تمام که اشقياء در آتش معذب هستند و مخلّد دائما الّا آن اشقيايي که عذاب آنها اشدّ از نار است بقرينه جمله بعد إِن‌َّ رَبَّک‌َ فَعّال‌ٌ لِما يُرِيدُ که قدرت دارد که فوق آتش هم عذاب کند زيرا اگر فوق آتش عذابي نباشد قدرت محدود ميشود.
و اينکه بعضي گفتند که بعض مؤمنين بواسطه کثرت معاصي داخل جهنم ميشوند تا مدتي پس از آن نجات پيدا ميکنند و ببهشت ميروند و بر طبقش هم خبري نقل ميکنند و اينکه استثناء راجع بآنها است، اينکه تمام نيست زيرا مؤمن عاصي جزو اشقياء نيست شقي کسي را گويند که بدون ايمان از دنيا رود، و اينکه استثناء راجع باشقياء است اولا و ثانيا با استثناء در آيه بعد راجع بسعداء مناسبت ندارد،