تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ ما قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً وَ مَقْتاً وَ ساءَ سَبِيلاً «22»
شأن نزول: آورده‌اند که چون ابو قبيس از صلحاى انصار متوفى شد، قيس که پسر او بود، بنابر عادت جاهليت خواست زن پدر را به نکاح خود درآورد. زن گفت: من تو را فرزند خود مى‌بينم و تو از صلحاى قوم خودى، چگونه به تو متزوج شوم؟ پس واقعه را خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسانيدند. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: به خانه خود مراجعت کن تا حق تعالى حکمى در اين باب فرمايد. بعد از مراجعت او، اين آيه نازل شد:
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 434.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 386
وَ لا تَنْکِحُوا ما نَکَحَ آباؤُکُمْ مِنَ النِّساءِ: و به نکاح در مياوريد آن را که خواسته و به نکاح درآورده‌اند پدران شما از زنان، و مستحق عقاب مى‌شويد به نکاح کردن منکوحات آباء خود، إِلَّا ما قَدْ سَلَفَ: مگر آنچه گذشته پيش از آيه تحريم، که آن معفوّ مى‌باشد. بعد از آن ذکر علت نهى فرمايد که: إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً: بدرستى که نکاح زن پدر، بود قبل از اين و هست بعد از تحريم، خصلتى زشت و ناپسنديده و در هيچ امتى از امم سابقه رخصت آن نشده، وَ مَقْتاً: و مبغوض حق تعالى و مؤمنان، يا نزد جميع اهل مروت، زيرا اشراف عرب آن را مکروه و مبغوض شمردندى و فرزندى که از زن پدر متولد شدى، مقيت و مقتى گفتندى، يعنى دشمن داشته شده. وَ ساءَ سَبِيلًا: و بد راهى است طريق آن کسى که آن را پسنديده دارد و به آن قيام و ارتکاب نمايد.
لطيفه: مراتب قبيح سه است: قبح عقلى، قبح شرعى، قبح عرفى. و خداوند هر سه را در اين آيه بيان فرموده، و چنين امرى نهايت قبيح مى‌باشد. اول: قبح عقلى، که فرموده: إِنَّهُ کانَ فاحِشَةً، زيرا زنا تصرف در غير، و عقل آن را منع نمايد. دوم: قبح شرعى، و: مَقْتاً: اشاره به آن است، چه اگر قبيح نبود، موجب مقت نمى‌شد. سوم: قبح عرفى، و: ساءَ سَبِيلًا: مشتمل است بر آن، و عادتا چنين فعلى قبيح است.
و بدان که حق تعالى در آيه با وجود نهى، تنفير مردمان نموده از نکاح ازواج به سه وصف، جهت مبالغه در نفى و نهى: اول: فاحِشَةً، که مبالغه است در قبح، چه اين فعل منافى وجوب تعظيم آباست، جهت تهجم بر فراش ايشان.
و ذکر کانَ، ايذان آنست که در هيچ ملتى حلال نبوده، تا مبالغه شود در نهى اين، دوم: ذکر مَقْتاً، يعنى اين عمل ممقوت و مبغوض خدا و غير عادت ذى المروات است. سوم: ساءَ سَبِيلًا دال است بر آنکه اين طريقه قبيح، و مذموم است.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 387