تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْکِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ مِنْ فَتَياتِکُمُ الْمُؤْمِناتِ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِکُمْ بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِکَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ «25»
وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْکُمْ طَوْلًا: و هر که استطاعت ندارد از شما از روى غنا و اعتلا، أَنْ يَنْکِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ: اينکه نکاح کند زنان عفيفه آزاده مؤمنه. يا هر که مستطيع نباشد و توانائى نداشته باشد که به وسيله آن برسد به نکاح زنان عفيفه مؤمنه، فَمِنْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ: پس بخواهد از آنچه مالک شده دستهاى شما، مِنْ فَتَياتِکُمُ الْمُؤْمِناتِ: از کنيزان شما که مؤمنه باشند.
مراد نکاح امه غير است، زيرا به اجماع، تزوج به کنيز خود جايز است. وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِکُمْ: و خداى تعالى داناتر است به ايمان شما، يعنى اکتفا کنيد به ظاهر ايمان، زيرا ذات اقدس الهى عالم است به جميع سرائر، نه شما. پس نظر در ايمان يکديگر کنيد، نه فضل نسب و دنائت آن. بَعْضُکُمْ مِنْ بَعْضٍ: برخى
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 401
از شما اى احرار و اماء، حاصل شده‌ايد از برخى، يعنى مناسب يکديگر در نسب و از يک اصل و نسليد، چه پدر همه شما آدم و در حريت، مزيت فضلى نباشد بر رقيت به اين اعتبار، کما قال:
النّاس من جهة التّمثال اکفاء
ابوهم آدم و الامّ حوّاء
و ان يکن لهم من فى اصلهم شرف
يفاخرون به فالطّين و الماء
يا همه شريک هستيد در ايمان. فَانْکِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَ: پس نکاح کنيد کنيزان را به اجازه صاحبان آنها، زيرا مملوک ديگرند. وَ آتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ:
و بدهيد به کنيزان منکوحه، مهرهاى آنها را به اذن اهلشان، زيرا عوض آن حق مولى است. پس واجب باشد اداء آن به او، بِالْمَعْرُوفِ: به نيکوئى بدون مطل و ضرار و نقصان، مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ: نکاح کنيزان کنيد در حالتى که آنها عفيفه باشند، نه زنا کنندگان آشکار، وَ لا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ: و نه فراگيرندگان دوستان پنهانى. گويند فرق مسافحات و متخذات اخدان، عموم و خصوص است؛ چه مسافحات، در سرّ و جهر است، و اتخاذ اخدان در سرّ مى‌باشد فقط. از ابن عباس نقل است که در جاهليت زناى علانيه را حرام مى‌دانستند و زناى سرّ را حلال. حق تعالى به اين آيه نهى زناى سرّ را هم فرمود:
فَإِذا أُحْصِنَ: پس زمانى که شوهردار شده‌اند کنيزان، فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ: پس اگر بيايند به زنا، يعنى زنا کنند، فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ ما عَلَى الْمُحْصَناتِ: پس بر آنها لازم است نصف آنچه بر زنان آزاد با شوهر است، مِنَ الْعَذابِ: از حدى که خدا مقرر فرموده، و چون حد زناى زن آزاد با شوهر، صد تازيانه است، پس حد کنيز زانيه پنجاه تازيانه باشد. زمخشرى و بيضاوى اول را به معنى حراير تفسير کرده‌اند، زيرا اثبات نکاح اماء نموده، نزد تعذر نکاح محصنات. پس مراد آنها ضد اماء باشد. و تسميه به محصنات به جهت احصان آنهاست، از احوال اماء که آن ابتدال و امتهال است. و در اين، نظر است، زيرا عدول از ظاهر لفظ باشد و قائل شدن به حذف موصوف اولى است،
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 402
اى الحراير المحصنات. ذلِکَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْکُمْ: آن نکاح کنيزان براى کسى است که بترسد مشقت و رنج را که در زنا افتد. عنت در اصل، به معنى شکستن استخوان است به جبر. پس استعاره شده براى هر مشقت و ضرر عظيم، و هيچ ضررى اعظم از ارتکاب اثم نيست به افحش قبايح. و گويند مراد به عنت، حد مى‌باشد. و بر هر تقدير اين شرط ديگر است براى نکاح اماء.
وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَکُمْ: و اگر صبر کنيد از نکاح کنيزان، بهتر است براى شما و به احتياط نزديکتر باشد، در صيانت ولد خود از بندگى.
در منهج حديث وارد شده: الحراير صلاح البيت و الاماء هلاکه.
ايضا «انس» روايت کند پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: هر که خواهد به جوار رحمت الهى رود و پاک و پاکيزه باشد، بايد زن آزاد نکاح کند، زيرا زن آزاد صلاح خانه؛ و کنيز، خرابى خانه است.
وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ: و خداى تعالى آمرزنده است مر خلاف احکامى را که از بندگان صادر شده، و مر کسى را که صبر نتواند کرد از نکاح اماء، رحيم و مهربان است به رخصت فرمودن نکاح کنيزان.