اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ مَن لَم يَستَطِع مِنکُم طَولاً أَن يَنکِح‌َ المُحصَنات‌ِ المُؤمِنات‌ِ فَمِن ما مَلَکَت أَيمانُکُم مِن فَتَياتِکُم‌ُ المُؤمِنات‌ِ وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِإِيمانِکُم بَعضُکُم مِن بَعض‌ٍ فَانکِحُوهُن‌َّ بِإِذن‌ِ أَهلِهِن‌َّ وَ آتُوهُن‌َّ أُجُورَهُن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ مُحصَنات‌ٍ غَيرَ مُسافِحات‌ٍ وَ لا مُتَّخِذات‌ِ أَخدان‌ٍ فَإِذا أُحصِن‌َّ فَإِن أَتَين‌َ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيهِن‌َّ نِصف‌ُ ما عَلَي المُحصَنات‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ ذلِک‌َ لِمَن خَشِي‌َ العَنَت‌َ مِنکُم وَ أَن تَصبِرُوا خَيرٌ لَکُم وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ «25»
و کساني که تمکن ندارند که نکاح کنند زنهاي آزاد از مؤمنات را پس از کنيزان مؤمنات ازدواج نمايند و همين ظاهر ايمان کافيست لازم نيست بباطن آن پي بردن چون خدا داناتر است بايمان شما و کنيز با حرة از جهت اينکه از اولاد يک پدر و مادريد و از جهت ايمان متساوي هستيد که مفاد بَعضُکُم مِن بَعض‌ٍ است ولي در نکاح کنيزان بايد باذن صاحبان آنها باشد که بدون اذن حکم زنا دارد و بايد مهر آنها را بطور متعارف پرداخت و بايد کنيزان معففات باشند کنيزهاي زانيه نباشند و رفيق در خفاء نگرفته باشند و پس از تزويج اگر کنيز زنا داد بايد نصف حد زانيه که پنجاه جلده باشد بر او جاري کرد و اينکه تزويج کنيزان براي کسانيست که ميترسند که اگر تزويج نکنند از شدت شبق و شهوت بزنا بيفتند و اگر بتوانند خود داري کنند و تزويج کنيزان را نکنند براي آنها بهتر است و خداوند آمرزنده و مهربان است.
اينکه آيه شريفه راجع بتزويج کنيزان است و اينکه دستورات ارشادي است اغلب آنها.
1- اينکه جمله وَ مَن لَم يَستَطِع مِنکُم طَولًا أَن يَنکِح‌َ المُحصَنات‌ِ ارشادي است و الا اگر کسي متمکن باشد از تزويج حرائر مانع شرعي ندارد تزويج کنيز
جلد 5 - صفحه 54
حتي اگر زن حره داشته باشد باز بخواهد کنيز را تزويج کند مانعي ندارد بلي بايد باجازه حره باشد و اينکه حکم ارشادي هم غالبي است زيرا بسا مهريه حره کمتر يا مساوي با مهريه کنيز باشد بخصوص اگر کنيز شابه و جميله و بکر باشد يا مولاي او از اشراف باشد، و مراد از (طول) تمکن مالي است.
2- کلمه (المؤمنات) دلالت دارد بر اينکه نکاح کافره جايز نيست چه کتابيه باشد يا مشرکه، و يکي از منکرات که امروز در بسياري از جوانهاي اسلامي که براي تحصيل بخارجه ميروند يک زن نصرانيه ميگيرند و تحفه خود قرار ميدهند و در اهل وطن خود افتخار ميکنند.
3- فَمِن ما مَلَکَت أَيمانُکُم مراد ملک يمين ديگران است و الا ملک يمين خود تزويج ندارد و مشروع نيست بهمان ملک يمين ميتواند نزد او برود، و اگر اولاد آورد ام ولد ميشود و احکام بسياري دارد لکن نظر به اينکه در زمان حاضر غلام و کنيز موضوع ندارد احتياج ببيان نيست.
4- جمله مِن فَتَياتِکُم‌ُ المُؤمِنات‌ِ فتيات جمع فتاة بمعني شابه است مقابل فتي که بمعني شاب است و بر کنيز و لو غير شابه باشد هم اطلاق ميشود و از اينکه جمله هم استفاده ميشود که کنيز اگر کافره باشد نميشود تزويج نمود.
5- جمله وَ اللّه‌ُ أَعلَم‌ُ بِإِيمانِکُم کنايه از اينکه است که لازم نيست علم بايمان واقعي آنها همين که بحکم ظاهر اسلام مؤمنه است کافيست و تفتيش لازم نيست.
6- جمله بَعضُکُم مِن بَعض‌ٍ يعني مؤمنين مساوي هستند إِنَّمَا المُؤمِنُون‌َ إِخوَةٌ حجرات آيه 10،
المؤمن کفو المؤمن
جهات دنيوي از حيث حسب و نسب و مال و منال باعث شرافت نيست يا أَيُّهَا النّاس‌ُ إِنّا خَلَقناکُم مِن ذَکَرٍ وَ أُنثي وَ جَعَلناکُم شُعُوباً وَ قَبائِل‌َ لِتَعارَفُوا إِن‌َّ أَکرَمَکُم عِندَ اللّه‌ِ أَتقاکُم حجرات آيه 13.
جلد 5 - صفحه 55
7- جمله فَانکِحُوهُن‌َّ بِإِذن‌ِ أَهلِهِن‌َّ مراد از اهل مولي و مالک کنيز است و همين حکم در عبد هم جاري است که بدون اذن موالي نميتوانند ازدواج نمايند بلي اگر ازدواج کردند سپس موالي آنها اجازه کردند اشکالي ندارد و تا اجازه نيايد نزديک ديگر رفتن حرام است.
8- جمله وَ آتُوهُن‌َّ أُجُورَهُن‌َّ بِالمَعرُوف‌ِ مراد مهر و قرارداد است که آنهم بايد بنظريه مولاي آن باشد، و تعبير باجر بمناسبت آنکه خود مملوک مولي است و استفاده از نکاح استفاده از ملک او است و مهر مال الاجاره ملک است و اينهم بخود او بدون اذن مولي نميشود داد بلکه بايد بمولي رد نمود
العبد و ما في يده کان لمولاه
سواء اينکه قائل شويم که عبد مالک چيزي ميشود يا نه بالاخره امر او با مولي است.
9- جمله مُحصَنات‌ٍ غَيرَ مُسافِحات‌ٍ وَ لا مُتَّخِذات‌ِ أَخدان‌ٍ صفت فتيات است يعني عفيفه باشند غير از زانيات و نه کنيزاني که رفيق اتخاذ کردند و در سر سر نزد هم ميروند و اينکه هم زنا است. لکن زانيه اطلاق بر فاحشه ميشود که علنا زنا را شغل و کسب خود قرار داده.
و مُتَّخِذات‌ِ أَخدان‌ٍ زناني را گويند که همه جا و در نزد همه کس نميروند بلکه رفقاي خصوصي دارند و مخصوصا در دوره جاهليت فواحشي بودند که آنها را ذوات الاعلام ميگفتند هر که صد خواهان داشته باشد يک علم بالاي درب خانه‌اش نصب ميکرد اگر دويست بودند دو علم اگر بيشتر بود اعلامي نصب، مثل سميه مادر زياد و مرجانه مادر عبيد اللّه و اشباه آنها.
(تنبيه)
يکي از اهل ضلال در تحريف نمودن سوره حمد اينکه نحو قرائت کرده غير المغضوب عليهم و غير الضالين و اينکه جمله بخوبي رد او را ميکند که خداوند
جلد 5 - صفحه 56
عطف بر غَيرَ مُسافِحات‌ٍ را (و لا متخذات اخدان قرار داده و نفرموده (غير متخذات اخدان).
10- جمله فَإِذا أُحصِن‌َّ يعني زماني که مواليان آن کنيزها يا شوهران آنها، آنها را نگاهداري و حفظ نمودند فَإِن أَتَين‌َ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيهِن‌َّ نِصف‌ُ ما عَلَي المُحصَنات‌ِ مِن‌َ العَذاب‌ِ مراد از محصنات حرائر هستند که شوهران آنها يا اهل آنها، آنها را نگاهداري ميکنند و آنها زنا دادند حد کنيزهاي زانيه نصف حد حرائر است و اينکه حکم مخصوص بجلد است که حد حرائر بنص قرآن صد جلد است الزّانِيَةُ وَ الزّانِي فَاجلِدُوا کُل‌َّ واحِدٍ مِنهُما مِائَةَ جَلدَةٍ سوره نور آيه 2، و کنيز را پنجاه جلده بمقتضاي همين آيه و اينکه حکم در عبيد هم جاريست اما سائر حدود زنا مثل رجم که حد محصنه و محصن باشد يا قتل که حد زناي با محارم است، در حق عبيد و اماء جاري نيست زيرا اينها ملک مواليان هستند و حدي که موجب زوال آنها شود بضرر موالي تمام ميشود بلي اگر مکرر شد که رسيد بقتل بايد آنها را کشت و قيمت آنها را از بيت المال بصاحبانشان رد نمود.
11- جمله ذلِک‌َ لِمَن خَشِي‌َ العَنَت‌َ مِنکُم عنت بمعني شدت شهوت است که بسا منجر بزنا ميشود يعني کسي که ميترسد بزنا آلوده شود براي دفع شهوت با کنيزان ازدواج کند و اينکه حکم در مورد همچه کساني است و اينکه هم حکم ارشادي است نه مولوي الزامي.
12- جمله وَ أَن تَصبِرُوا خَيرٌ لَکُم اينکه هم ارشادي است که خودداري کنند تا خداوند وسائل ازدواج با حرائر را بر آنها فراهم نمايد بعقد دائم يا انقطاع يا بملک يمين نزد کنيزان بروند.
وَ اللّه‌ُ غَفُورٌ رَحِيم‌ٌ اشاره به اينکه اگر قبل از ثبوت توبه نمودند حد ساقط ميشود، يا اشاره به اينکه اگر ازدواج با کنيز کردند و خوف عنت نبوده يا صبر
جلد 5 - صفحه 57
و تحمل نکردند در مورد مؤاخذه واقع نميشوند، و اللّه العالم.