اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ هُوَ اللّه‌ُ فِي السَّماوات‌ِ وَ فِي الأَرض‌ِ يَعلَم‌ُ سِرَّکُم وَ جَهرَکُم وَ يَعلَم‌ُ ما تَکسِبُون‌َ «3»
و او است خدا در آسمانها و در زمين آگاه است بر بواطن و ظواهر شما و پنهان و آشکار شما و ميداند آنچه را از اعمال بدست ميآوريد.
در مجمع البيان وجوهي در اعراب ذکر کرده و بر هر وجهي تفسيري بيان کرده سپس مدعي شده که اينکه وجوه را احدي بر من سبقت نگرفته که با اصول عقائد منطبق شود و منافي نباشد.
اقول- سبقت گرفته بر او کسي که لم يسبقه احد امير المؤمنين عليه الصلاة و السّلام فرمود
(داخل في الاشياء لا علي سبيل الممازجة و خارج عن الاشياء لا علي سبيل المزاولة)
و در قرآن مجيد ميفرمايد نَحن‌ُ أَقرَب‌ُ إِلَيه‌ِ مِن حَبل‌ِ الوَرِيدِ سوره ق آيه 15.
توضيح کلام اينکه سرتاسر ممکنات از جواهر و اعراض مرکب از وجود و ماهيت است (الممکن زوج ترکيبي) حتي جواهر مجرده عالم عقول و نفوس زيرا جوهر تفسير شده بما اذا وجد وجد لا في الموضوع، و عرض بما اذا وجد وجد في الموضوع و جواهر پنج است و اعراض نه است. جواهر خمسه و اعراض تسعه، جواهر عقول و نفوس و صور و مواد و اجسام. عقل جوهر مجرد عن المادة ذاتا و فعلا. و نفس جوهر مجرد عن المادة ذاتا لا فعلا. و صورت عبارت از صور اجساميه که تشخص اجسام بصورت است. و ماده عبارت است از هيولاي جسمانيه که در بقاء محتاج بصورت جسمانيست.
هيولا در بقاء محتاج صورت || تشخص کرد صورت را گرفتار
اگرچه اينکه حرف تمام نيست زيرا صور برزخيه در عالم مثال و مثل افلاطونيه و قالب مثالي صورت بلا ماده است و تشخص هم دارد فقط صور جسمانيه است آنهم صورت
جلد 7 - صفحه 9
شخصيه نه نوعيه و جنسيه، و پنجم از جواهر جسم است که مرکب از صورت و ماده است. و بالجمله تمام جواهرات مرکب از وجود و ماهيت است که تعبير بهوهوية ميکنند و مراد از ماهيت حد وجود است تماما محدود هستند حتي وجود منبسط باصطلاح حکماء که عبارت از نفس ايجاد است و امر ربطي است بين موجد بالکسر و موجد بالفتح و عبارت از فعل بمعني مصدري است و در لسان اخبار تعبير بمشيئت ميکنند که فرمود
(خلقت الاشياء بالمشيئة و خلقت مشيئة بنفسها)
که تمام موجودات بايجاد حق موجود ميشوند و نفس ايجاد بنفسه موجود ميشود و ايجاد محتاج بايجاد آخري نيست و الّا تسلسل لازم ميآيد تمام افعال الهي بمعني اسم مصدري بفعل حق بمعني مصدري موجود ميشوند و نفس فعل بمعني مصدري بنفسه موجود ميشود، و اما وجود حضرت اله محدود نيست و ماهيت ندارد صرف وجود است غير متناهي عدة و مدة و شدة، پس جميع مراتب وجود را داراست، پس داخل در اشياء است چون جميع مراتب وجود را دارا است، و خارج از اشياء است چون غير متناهي و غير محدود است.
و باين بيان عينية صفات کماليه خوب واضح ميشود چون صفات کمال هر يک مرتبه وجوديست و اعلي مرتبه وجود غير متناهي جميع مراتب را داراست، و از همين بيان غير متناهي بودن صفات هم ظاهر ميشود زيرا اگر علم محدود باشد فاقد مرتبه فوق اينکه حد است و همچنين قدرت، حيات، عظمت، کبريايي و غير اينها، بعد از اينکه بيان تفسير آيه شريفه روشن شد.
وَ هُوَ اللّه‌ُ فِي السَّماوات‌ِ وَ فِي الأَرض‌ِ همه جا هست باحاطه وجوديه و مکان ندارد بواسطه سلب محدودية فضلا عن جسمية.
يَعلَم‌ُ سِرَّکُم وَ جَهرَکُم عالم است بجميع موجودات از سر و علن و ظهر و بطن و روح و بدن، مجردات و ماديات، جواهرات و اعراض حتي علم ذات بذات
جلد 7 - صفحه 10
چون غير متناهي است.
وَ يَعلَم‌ُ ما تَکسِبُون‌َ از ازل علم تا ابد يکسان است زياده و نقصان ندارد، گذشته و آينده مساويست وَ ما يَعزُب‌ُ عَن رَبِّک‌َ مِن مِثقال‌ِ ذَرَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا فِي السَّماءِ وَ لا أَصغَرَ مِن ذلِک‌َ وَ لا أَکبَرَ إِلّا فِي کِتاب‌ٍ مُبِين‌ٍ يونس آيه 61 وَ أَن‌َّ اللّه‌َ قَد أَحاطَ بِکُل‌ِّ شَي‌ءٍ عِلماً طلاق آيه 12، و کلمه کسب شامل جميع افعال صادره از انسان ميشود چه افعال قلبيه و چه نفسيه و چه جوارحيه چه حسنه و چه سيئه، چه ظاهريه و چه باطنيه و هکذا ساير صفات کماليه حق.