تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْکافِرِينَ «2»
فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ: پس سير کنيد در زمين به ايمنى چهار ماه، و تصرف کنيد در حوائج خود مأمون از سيف و محروس مال و نفوس تا اين مدت.
در منهج «3»- فرمايد: در تعيين اين مدت اقوالى است: 1- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که ابتداى آن روز عيد قربان تا دهم ربيع الاخر. 2- نزد ابن عباس و زهرى از شوال تا آخر محرم، زيرا آيه در شوال نازل شد. 3- ثعلبى گفته: معاهدانى که مدتشان کمتر از چهار بود چهار ماه مهلت دادند تا تفکر کنند، و آنها که بيشتر بود همان چهار ماه اقتصار نمودند، و کسانى که باقى بر عهد بودند تا انقضاى مدت ايشان امان دادند 4- نحر از بيستم ذيقعده تا دهم ربيع الاول، زيرا حج در آن سال آن وقت بود، و در سال دوم در ذيحجه، و در آن
«1» مجمع ج 3 ص 2 و 3.
«2» مجمع ج 3 ص 3.
«3» منهج ج 4 ص 228.
ج5، ص 12
حجة الوداع بود و سبب نسى‌ء جاهليت بود.
چون اين مدت منقضى و تسليم نشدند، منقطع گردد عصمت از اموال و نفوس. وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ: و بدانيد اى ناقضين که نيستيد شما عاجز کنندگان خداى تعالى در دفع عذاب الهى از خود، هر چند مهلت دهد شما را، زيرا شما از تحت سلطنت و ملک سبحانى خارج نخواهيد شد. وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِي الْکافِرِينَ: و بدرستى که خداى متعال خوار و رسواکننده کافران است در دنيا به کشتن، و در عقبى به سوختن.
تنبيه- شيخ طبرسى (قدس سره) فرمايد: «1» اجماع امّت است بر آنکه چون سوره برائه نازل شد، حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چهل آيه ابتداى آن را به ابو بکر مرحمت، و او را امير حاج ساخت تا در موسم قرائت کند. بعد از رفتن ابو بکر، جبرئيل نازل شد که اى پيغمبر، حق تعالى تو را سلام مى‌رساند و مى‌فرمايد: بايد اداى اين تبليغ ننمايد مگر تو يا کسى که از تو باشد.
حضرت رسالت، امير المؤمنين عليه السّلام را طلبيد و او را بر ناقه غضباء سوار، از عقب ابو بکر فرستاد و امر فرمود آيات را از او گرفته خود قرائت نمايد، و ابو بکر را مخيّر سازد در رفتن و برگشتن پس حضرت امير المؤمنين عليه السّلام به ابو بکر رسيده آيات را از او گرفت و خود آن بزرگوار به تنهائى وارد مکه شد، ميان آن جماعت کثير از مشرکين و غيره نزد جمره عقبه ايستاد فرمود:
أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْکُمْ اى گروه مردمان من رسول خدا به سوى شما.
گفتند: به چه چيز حضرت، آيات را تلاوت نمود «بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ ...».
جابر انصارى نقل نمايد «2» که وقتى حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حضرت امير عليه السّلام را با آيات مأمور نمود، من نيز متابعت آن حضرت کردم.
چون به موضع عرج رسيديم صبح طالع، و ابو بکر را ديديم در تهيه نماز صبح است. ناقه حضرت صدائى نمود، ابو بکر بشنيد، و گفت: همانا که پيغمبر
«1» مجمع البيان ج 3 ص 3.
«2» منهج ج 4 ص 229.
ج5، ص 13
صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را رأيى ديگر عارض شده، از حضرت سؤال نمود:
يا على، براى چه کار آمده‌اى؟ فرمود: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرا امر فرموده تا آيات را از تو بگيرم و تمام را من بر مشرکان بخوانم و نقض عهد ايشان نمايم. ابو بکر گفت: مرا چه فرموده؟ حضرت فرمود: مخيّرى در آمدن يا برگشتن.
ابو بکر مراجعت، خدمت حضرت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و گفت:
يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: امرتنى بامر طالت الاعناق لاجله الىّ فلمّا ان صرت ببعض الطّريق عزلتنى قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ما فعلت و لکنّ اللّه فعل قال انزل فىّ شى‌ء؟ قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لا و لکن نزل جبرئيل و قال انّ اللّه يقول لا يؤدّيها عنک الّا انت او رجل منک.
يعنى: اى رسول خدا، مرا امر فرمودى به امرى که به سبب آن گردنها بر من دراز شد، چون قسمتى از راه رفتم مرا عزل نمودى. حضرت فرمود: من نکردم، خدا کرد. ابو بکر گفت: در حق من چيزى نازل شد؟ حضرت فرمود: نه، و لکن جبرئيل نازل و گفت: حق تعالى فرمايد نبايد کسى اداى رسالت آيات را نمايد مگر تو يا مردى که از تو باشد، لذا على عليه السّلام را فرستادم که از من است و من از او.
پس امير المؤمنين عليه السّلام روز نحر به موضعى ايستاده و خطبه فرمود و مردم را خبر داد از نقض عهد ايشان و آيات را بر آنها تلاوت نمود.
در مجمع «1»- مروى است که حضرت، نزد جمره عقبه ايستاد و فرمود:
اى گروه مردمان، من رسول پيغمبر خدا باشم به سوى شما به اينکه نبايد داخل کعبه شود هيچ کافرى، و نبايد حج نمايد هيچ مشرکى، و نبايد طواف خانه شود به حالت عريانى، و هر که را عهدى با رسول خدا باشد پس بر عهد خود هست تا چهار ماه، و هرکه را عهدى نبوده مدت او، بقيه اشهر حرم است و سوره (برائه) بر ايشان تلاوت نمود.
برهان- بر شخص عاقل بصير منصف مخفى نيست که اين قضيه يکى از
«1» مجمع البيان ج 3 ص 4.
ج5، ص 14
مطاعن را در باره ابو بکر مبرهن سازد، زيرا حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امور مهمه را به عظماء صحابه تفويض مى‌نمود، و هيچ امرى را به ابو بکر واگذار نکرد الّا خواندن آيات سوره برائه را بر اهل مکه. چون روانه شد، جبرئيل نازل، که تبليغ آيات نبايد احدى نمايد مگر تو يا کسى که از تو باشد؛ لذا حضرت امير المؤمنين عليه السّلام را مأمور، و آيات را از ابو بکر گرفت.
و محقق است که پيغمبر امرى را بدون وحى نمى‌نمود به مصداق «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى» «1» پس در تفويض امر ابتدا به ابو بکر و بعد معزول نمودن، هيچ حکمى ظاهر نيست به غير آنکه معلوم شود: ابو بکر، اهليت امارت و خلافت ندارد، و کسى که حکم عزل او نسبت به امارت جمله‌اى از آيات قرآنى از مصدر الهى صادر گردد، چگونه قابليت و شايسته امارت کليه الهى را داشته باشد؟! و در کتب عامه نيز اين قسمت مذکور است، چنانچه در ينابيع الموده «2»- ترمذى از انس بن مالک روايت نموده بعث النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بالبراءة مع ابى بکر الصدّيق ثمّ دعاه فقال لا ينبغى لاحد ان يبلّغ هذا الّا رجل من اهلى فدعا عليّا فاعطاه ايّاها. قال المصنّف هذا حديث حسن غريب. فرستاد حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «برائه» را با ابى بکر صديق. پس خواند او را، فرمود: سزاوار نيست اينکه تبليغ نمايد اين را مگر مردى از اهل بيت تو، پس حضرت خواند على عليه السّلام را، پس عطا فرمود او را.
مصنف کتاب، شيخ سليمان معروف به خواجه کلان گويد: اين حديث حسن و حديث غريبى است. از همه غريب‌تر آنکه نيابت پيشنمازى را که ثابت نيست به فرمايش رسول باشد بلکه خلافش معلوم است و به اعتقاد آنها هر فاجرى مى‌تواند امامت کند، دليل بر خلافت ابو بکر مى‌دانند و عزل او و دادن آيات را به امير المؤمنين عليه السّلام به امر خدا، منشأ فضيلت آن حضرت نمى‌دانند!
«1» سوره نجم آيه 3 و 4.
«2» ينابيع المودة ص 88 باب 18.
ج5، ص 15