تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ «3»
بعد از آن حکم برائت از مشرکين را اعلام مى‌فرمايد:
وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ: و اين اعلامى است از خدا و رسول او به سوى مردمان جميعا از مؤمن و کافر، زيرا تمام داخل در اعلامند. و نزد بعضى مراد اهل عهد هستند. قمى «1» و عياشى «2»- از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود: «اذان» امير المؤمنين على عليه السّلام مى‌باشد. در مجمع فرمايد: مراد آيه امر است، يعنى اعلام کن از جانب خدا و رسول مردم را. يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ: روز حج بزرگ يعنى عيد قربان که معظم افعال حج مانند طواف و نحر و حلق و رمى و اتمام حج در آن روز است، و مؤيد آن در مجمع روايت حضرت امير المؤمنين و حضرت باقر و حضرت صادق عليهم السّلام که فرمود روز عيد قربان است و اين قول اشهر باشد. «3» و ايضا يحيى بن الجزر روايت نموده که من حضرت على عليه السّلام را روز عيد قربان ديدم بر شترى سفيد نشسته، به مصلّى مى‌رفت.
مردى بيامد و لجام شتر گرفت پرسيد: روز حج اکبر کدام است؟ فرمود: اين روز که تو در او هستى. «4» يا اکبر به اعتبار آنکه اعلام در اين روز بوده، يا به سبب
«1» تفسير قمى ج 1 ص 282.
«2» تفسير عياشى ج 2 ص 76 حديث 14.
«3» مجمع البيان ج 3 ص 5.
«4» منهج ج 4 ص 230.
ج5، ص 16
توافق اعياد اهل کتاب در آن روز، يا به جهت آنکه عزت مسلمانان و ذلت کافران در آن روز ظاهر شد.
مروى است که در حجة الوداع حضرت رسول، روز عيد قربان نزد جمره ايستاد و فرمود. هذا يوم الحجّ الاکبر. بنا به قولى «1» مراد حج اکبر هر چيزى است که در اين روز واقع مى‌شود از اعمال و مناسک، چه آن اکبر از باقى اعمال است.
يا به سبب اجتماع مسلمانان و کافران در آن روز و بعد از آن سال ديگر هيچ مشرکى حج ننمود. بنا به قولى «2» مراد روز عرفه است، لقوله عليه السّلام الحجّ عرفة چه در اين موضع کثرت مردمان ظاهر مى‌شود. مجاهد گفته «3»: حج اکبر حج قران و حج اصغر، حج مفرده و اينکه عرب عرفه را حج اصغر گويند، شاهد است بر آنکه مراد به حج اکبر غير نحر است، لکن قول اول اشهر است به هر تقدير مضمون اعلام آنکه: أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِينَ وَ رَسُولُهُ: بتحقيق خداى تعالى بيزار است از مشرکان و عهودشان، و رسولش نيز بيزار است از آنها.
تنبيه- آيه شريفه تکرار نيست، زيرا اول اخبار بود به ثبوت برائت. و دوم، اخبار به وجوب اعلام به برائت؛ و يا اول براى نقض عهد و برائت، و ثانى براى قطع موالات و احسان، و لذا آن را معلق نساخت به ناس، و مخصوص نگردانيد به معاهدين.
تبصره- در ينابيع الموده «4»- از يحيى بن سعيد بلخى از حضرت رضا از پدران بزرگوار خود از حضرت على بن ابى طالب عليه السّلام فرمود: در بين اينکه من با رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌رفتم در بعض طرق مدينه: اذ لقينا شيخ طويل کثّ اللّحية بعيد ما بين المنکبين فسلّم على رسول اللّه و رحب به ثمّ قال فقال السّلام عليک يا رابع الخلفاء و رحمة اللّه و برکاته ثمّ قال اليس کذلک هويا رسول اللّه فقال له بلى ثمّ مضى فقلت يا رسول اللّه ما معنى قول
«1» منهج ج 4 ص 230.
«2» اين قول مجاهد است مجمع البيان ج 3 ص 5. ص 5. و منهج ج 4 ص 221.
«3» منهج ج 4 ص 230.
«4» ينابيع المودة ص 496 باب 95.
ج5، ص 17
هذا الشّيخ الّذى قال لى و تصديقک قوله؟ قال انت کذلک، و الحمد للّه.
انّ اللّه تبارک و تعالى قال لى فى کتابه: «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً»، و قال: يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ»، و قال حکاية عن موسى حين قال لهارون: «اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ»، اذا استخلفه موسى فى قومه و قال تعالى:
«وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ» فکنت انت المبلّغ عن اللّه تعالى و عن رسوله و انت وصيّي و انت منّى بمنزلة هارون من موسى الّا انّه لا نبىّ بعدى فانت رابع الخلفاء کما قال لک الشّيخ قلت من هو قال ذاک اخوک الخضر (عليه السّلام) فاعلمه.
فرمود: ملاقات نموديم پيرمرد بلند قامت، کثير اللحيه، گشاده کتفين. پس سلام نمود به پيغمبر و مرحبا گفت. بعد ملتفت به من شده گفت: السّلام عليک اى چهارمى خلفا و رحمت و برکات خدا بر تو باد. بعد گفت: آيا چنين نيست اى رسول خدا. حضرت فرمود: بلى، پس گذشت عرض کردم: يا رسول اللّه، چيست معنى قول اين پيرمرد نسبت به من و تصديق شما؟ حضرت فرمود: تو چنين هستى، و حمد براى خدا، بدرستى که خدا فرمايد در کتاب خود نسبت به آدم عليه السّلام «إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً» «1» و فرمود به داود عليه السّلام «يا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ» «2» و فرمود حکايت از حضرت موسى عليه السّلام هنگامى که فرمود به هارون «اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ» «3» خليفه باش در قوم من و اصلاح نما و فرمود خداى تعالى «وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ» پس بودى تو مبلّغ از خداى تعالى و از رسول او، و تو وصىّ من هستى و تو نسبت به من به منزله هارون هستى نسبت بموسى، الّا آنکه بعد از من پيغمبرى نخواهد بود. پس تو چهارمى خلفاء باشى چنانچه شيخ فرمود. گفتم: که بود آن شيخ؟ فرمود: او برادر تو خضر عليه السّلام است، پس
«1» سوره بقره آيه 30.
«2» سوره ص آيه 26.
«3» سوره اعراف، آيه 142.
ج5، ص 18
بدان او را.
فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ: پس اگر باز گرديد و توبه نمائيد از کفر و شرک، پس آن توبه بهتر است شما را از بقا و دوام بر شرک؛ زيرا شما به سبب توبه نجات مى‌يابيد از خزى دنيا و عذاب آخرت. وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ: و اگر اعراض کنيد از ايمان و مستمر باشيد بر کفر و برگرديد از توبه. فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ: پس بدانيد بتحقيق که شما عاجز کننده نيستيد از تعذيب، يعنى نتوانيد دفع عذاب الهى نمائيد از خود، يا از قهر سبحانى فرار کنيد، يا با او در مقام ستيزه برآئيد؛ زيرا شما مخلوقيد در نهايت عجز، و او خالق است در غايت قدرت و سلطنت. و در اين آيه شريفه اعلام است به اينکه امهال عجز نيست، بلکه به جهت اظهار حجت و مصلحت باشد.
بعد ايعاد کفار به عذاب آخرت بيان فرمايد: وَ بَشِّرِ الَّذِينَ کَفَرُوا: و بشارت بده آنان را که کافر شدند، بِعَذابٍ أَلِيمٍ: به عذاب دردناک در آخرت که ابد الاباد از درد و شدت آن نالانند. ذکر بشارت در مقام انذار، جهت تهکم است، يعنى ايشان چون عبادت اصنام به اميد جرّ نفع مى‌کنند، پس بشارت ده آنها را، يا اخبار ايشان فرما مکان بشارت به عذاب موجع.
نکات ادبيه- قوله تعالى «وَ رَسُولِهِ» مرفوع بنابر ابتدائيت، و خبر آن محذوف، و دال است بر آن ما تقدّم، تقدير اينکه: «و رسوله ايضا برى منهم» و جايز است معطوف باشد بر ضمير در «برى‌ء» و عطف بر آن نيکو است اگرچه غير مؤکد است، زيرا قوله «مِنَ الْمُشْرِکِينَ» قائم مقام توکيد است. سيبويه گفته:
معطوف بر موضع «انّ». شيخ طبرسى فرمايد: اين توهمى است به جهت آنکه «انّ» مفتوحه با ما بعدش در تأويل مصدر پس بتحقيق از حکم مبتدا مبدّل و در حکم ليت و لعل گرديده و معناى آن مفارق است ابتدائيت را و شايد سيبويه توهّم نموده که «انّ» مکسوره و حمل مى‌شود بر موضع آن، چنانچه قرائت شاذه باشد.
ج5، ص 19