تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوکُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ «4»
چون بيان نقض عهود ناکثان فرمود در باب بنى ضمره و بنى کنانه که در حديبيه معاهده و نقض عهد ننمودند و مى‌فرمايد:
إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِينَ: مگر کسانى که عهد کرديد با ايشان از مشرکان. ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوکُمْ شَيْئاً: پس کم ننمودند از شروط عهد شما چيزى را، يعنى وافيا آن را ادا کردند، يا ضرر نزدند شما را چيزى. وَ لَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْکُمْ أَحَداً: و يارى و هم‌پشتى نکردند بر قتال شما احدى از دشمنان شما را به عدد و مدد. فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ: پس تمام کنيد بسوى ايشان عهدشان را. إِلى مُدَّتِهِمْ: تا مدتى که ايشان را مقرر شده، نه مانند ناکثان که چهار ماه مهلت دارند.
در تفسير ابو الفتوح رازى (قدس الله سره) از ابن عباس منقول است «1» که چون حضرت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به غزوه تبوک عازم بودند، جماعتى از يهود در اثناء راه خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم معاهده و مصالحه نمودند. حضرت صلحنامه نوشته، و جزيه بر آنها مقرر فرمود، و ايشان ثابت و مستقر بودند تا حيات رسول اکرم، لا جرم عهد آنها باقى است تا روز قيامت مادامى که به شرايط ذمه رفتار نمايند.
إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ: بتحقيق که خداى تعالى دوست دارد پرهيزکاران را، يعنى لازمه دوستى که مساعدت و معاونت و افضال و انعام است، نسبت به ايشان مرعى و منظور فرمايد. و از جمله تقوى، وفاى به عهد و اتمام شرايط
«1» ج 5 ص 128 و 129.
ج5، ص 20
آنست، از سخنان شيخ نصر آبادى است که علامة المتّقى اربعة: حفظ الحدود و بذل المجهود و الوفاء بالعهود و القناعة بالموجود: يعنى متقى را چهار نشان است:
اول: حفظ حدود الهى از واجبات و محرمات. دوم: بخشش نمودن آنچه کوشش نموده در طلب آن. سوم: وفاى به عهدهائى که کرده و اتمام شرايط آنها. چهارم: قناعت به موجود، و حرص نداشتن در طلب زيادتى.