تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ يَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَرِي‌ءٌ مِنَ الْمُشْرِکِينَ وَ رَسُولُهُ فَإِنْ تُبْتُمْ فَهُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَيْرُ مُعْجِزِي اللَّهِ وَ بَشِّرِ الَّذِينَ کَفَرُوا بِعَذابٍ أَلِيمٍ «3» إِلاَّ الَّذِينَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوکُمْ شَيْئاً وَ لَمْ يُظاهِرُوا عَلَيْکُمْ أَحَداً فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ «4»
ترجمه
و اعلامى است از خدا و پيغمبرش بسوى مردم روز حج بزرگتر همانا خدا بيزار است از مشرکان و بيزار است پيغمبرش پس اگر توبه نموديد پس آن بهتر است مر شما را و اگر پشت کرديد پس بدانيد که شما نيستيد عاجز کننده خدا و بشارت ده آنانرا که کافر شدند بعذابى دردناک
مگر آنان که پيمان بستيد با آنها از مشرکان پس کم نکردند از شما چيزيرا و پشتى‌بانى نکردند بر شما احديرا پس تمام کنيد با ايشان پيمانشان را تا مدتشان همانا خدا دوست دارد پرهيزکاران را.
تفسير
اذان اسم مصدر است بمعنى ايذان و اعلام و ظاهرا عطف است بر برائة در اوّل سوره که پس از اثبات برائة اعلام آن شده است و روز حج اکبر در آيه سابقه ذکر شد که مراد روز عيد اضحى است که عمده اعمال حج در آنروز واقع ميشود و در معانى و علل از حضرت صادق (ع) نقل نموده که آنسال را حج اکبر ناميدند براى آنکه سالى بود که مسلمان و مشرک حج نمودند و بعد از آنسال اهل شرک ممنوع شدند و اعلام از خدا و پيغمبر شده است بآنکه آندو بيزارند از اهل شرک و بنابر اين و رسوله که مرفوع است عطف است بر ضمير مستتر در برى‌ء و مجوز آن وجود من المشرکين است که قائم مقام تاکيد است يا آنکه مبتداء است و خبر آن برى‌ء محذوف است که برى‌ء مذکور دال بر آنست و بعضى رسوله بنصب لام قرائت نموده‌اند و بنابر اين عطف است بر اللّه و اشکالى ندارد و بنظر حقير نکته آنکه نفرمود ان اللّه و رسوله بريئان من المشرکين و نيز نفرمود ان اللّه برى‌ء هو و رسوله من المشرکين که واضح‌تر است آنستکه توهّم استقلال پيغمبر (ص) در برائة نشود و استفاده تبعيّت شود و مراعات ادب بعمل آيد با آنکه احتمال عطف بر مشرکين از سياق کلام معلوم است که بکلّى بى‌وجه است و بعد از اين خطاب باهل؟؟؟
جلد 2 صفحه 557
و مراد از بشارت اخبار از عذاب است بجاى بشارت براى انتظار آنها از اعمال خودشان خير را و بر سبيل طعنه و ملامت است و در آيه دوم استثناء شده‌اند از مشرکان کسانيکه بشروط معاهده عمل نموده‌اند و اخلال بهيچ يک از موادّ آن ننموده‌اند و کمک با دشمنان اسلام نکرده‌اند مانند بنى کنانه و بنى ضمره که نه ماه از معاهده آنها باقى بود و آن مدت بآنها مهلت داده شد چنانچه در مجمع از فرّاء نقل نموده و باهالى هجر و بحرين و ايله و دومة الجندل هم مثال زده شده است و در خاتمه اشاره شده است بآنکه نقض عهد خلاف تقوى است و از مراجعه بتفسير دو آيه سابقه مزيد توضيح براى اين دو آيه بعمل خواهد آمد ..