اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ أَذان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ رَسُولِه‌ِ إِلَي النّاس‌ِ يَوم‌َ الحَج‌ِّ الأَکبَرِ أَن‌َّ اللّه‌َ بَرِي‌ءٌ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ وَ رَسُولُه‌ُ فَإِن تُبتُم فَهُوَ خَيرٌ لَکُم وَ إِن تَوَلَّيتُم فَاعلَمُوا أَنَّکُم غَيرُ مُعجِزِي اللّه‌ِ وَ بَشِّرِ الَّذِين‌َ کَفَرُوا بِعَذاب‌ٍ أَلِيم‌ٍ «3»
و آگاهيست از طرف الهي و رسول او بتمام افراد بشر در روز حج اکبر يوم النحر سال نهم هجرت محققا خداوند تبارک و تعالي بيزار است از تمام مشرکين چه آنهايي که طرف معاهده بودند چه غير اينها و همچنين رسول او هم بيزار است از آنها پس اگر شما مشرکين توبه کرديد و بشرف اسلام مشرف شديد پس براي شما بهتر است و اگر اعراض کرديد و بر شرک خود ثابت مانديد پس بدانيد که شما نميتوانيد خدا را عاجز کنيد و بشارت بده اي رسول اکرم بتمام کفار بعذاب دردناک وَ أَذان‌ٌ مِن‌َ اللّه‌ِ وَ رَسُولِه‌ِ اذان اعلان و اعلام و اخبار است بمطلبي و از اينکه باب است اذان اعلامي که آگاه ميکند بدخول وقت صلوة صبح، ظهر، مغرب و يک عبادت بزرگي است که در خبر دارد که صداي او بهر سنگ و کلوخي برسد براي او طلب مغفرت ميکنند و هر کس بواسطه او نماز خواند ثواب آن در نامه اينکه هم نوشته ميشود و فرداي قيامت مؤذنين بر طلي از مشک بالا ميروند و اذان ميگويند و در هر خانه که اذان گفته شود برکات نازل ميشود و فوائد بسيار ديگري و در مواردي هم اذان تشريع شده و از همين باب است اذان و اقامه نماز که دارد
جلد 8 - صفحه 175
دو صف از ملائکه که طول صف از مشرق تا مغرب است عقب او نماز ميگذارند و ثواب آن در نامه عمل مصلي نوشته ميشود و مواردي در فقه داريم که اذان و اقامه يا اذان تنها ساقط ميشود آنهم بنحو عزيمت يا رخصت علي اختلاف و اينکه آگاهي از طرف خدا و رسول است که هر دو فرموده‌اند و مؤذن امير المؤمنين عليه السّلام است الي النّاس که جمع محلّي بالف و لام است شامل جميع افراد بشر ميشود تا آخر دنيا همه بدانند مؤمن و کافر يَوم‌َ الحَج‌ِّ الأَکبَرِ که بمقتضاي اخبار يوم النحر که روز عيد قربان دهه ذي الحجه بوده خلافا لبعض مفسرين که گفتند روز عرفه بوده و از شواهد اينکه دعوي اينست که روز عرفه حاج در صحراي عرفات بودند و اينکه اذان بالاي کعبه بوده موقعي که آمده بودند براي طواف و سعي أَن‌َّ اللّه‌َ بَرِي‌ءٌ مِن‌َ المُشرِکِين‌َ چنانچه در جاي ديگر ميفرمايد إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَغفِرُ أَن يُشرَک‌َ بِه‌ِ وَ يَغفِرُ ما دُون‌َ ذلِک‌َ لِمَن يَشاءُ الاية نساء آيه 51.
وَ رَسُولِه‌ِ مرفوع علي الابتداء و خبر آن محذوف شده يعني و رسوله بري‌ء، و بعضي بنصب قرائت کرده‌اند و عطف باللّه داده‌اند لکن سياهي معتبر است فَإِن تُبتُم خطاب بمشرکين است بعض مفسرين گفتند در اينکه مدت چهار ماه لکن تقييد در آيه نشده و وجهي هم ندارد مشرک و کافر در هر زماني اگر اسلام آورد و از شرک و کفر توبه کرد از او قبول ميشود فَهُوَ خَيرٌ لَکُم در دنيا از قتل و ذهاب مال محفوظ ميماند و هم از فوائد اسلام بهره‌مند ميشود و هم در آخرت از عذاب الهي نجات پيدا ميکنيد و هم بسعادت و فيوضات بهشت نائل ميشويد وَ إِن تَوَلَّيتُم تولي در اينجا بمعني اعراض و پشت کردن است و بشرک باقي بودن فَاعلَمُوا أَنَّکُم غَيرُ مُعجِزِي اللّه‌ِ توهّم نکنيد که ديگر بعد از فتح مکه بتوانيد عرض اندامي کنيد و جز خاري و خفت و ترس براي شما چيزي نيست و هر کجا دست آمديد کشته خواهيد شد چنانچه در آيه پنجم بيايد اينکه نسبت بدنياي
جلد 8 - صفحه 176
شما است و اما نسبت بآخرت وَ بَشِّرِ الَّذِين‌َ کَفَرُوا چه مشرک باشند يا سائر طبقات کفر بعذاب اليم مطلق عذاب اليم است لکن درجات و مراتب مختلف دارد هر درجه راجع بيک طبقه است نعوذ باللّه.