تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ خُذُوهُمْ وَ احْصُرُوهُمْ وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ فَإِنْ تابُوا وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ «5»
چون حق تعالى بيان حکم ناکثان عهد و ثابتين بر آن را فرمود، در تعقيب آن حکم مشرکان غير معاهد را مى‌فرمايد:
فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ: پس چون منقضى شود ماههاى حرام. نزد بعضى مراد اشهر معروفه است: ذى القعده و ذى الحجه و محرم و رجب. صاحب منهج «1»- گفته: اصح آنست که چهار ماهى که مشرکان مهلت داده شده‌اند در کريمه «فَسِيحُوا فِي الْأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ» سابق الذکر بنابر اختلاف اقوال، و اين انسب باشد به نظم قرآن. و قول اول مخل و مقتضى عدم حرمت اشهر حرم، و اين مخالف اجماع ما. و ايضا آيه‌اى ناسخه نازل نشده، پس بر حرمت خود باقى باشد مگر کفار در مقام محاربه درآيند که آن وقت جايز است جهاد با آنها. نزد بعضى يک ماه حلال و سه ماه حرام و بنابراين اطلاق حرمت جهت تغليب است.
«1» منهج ج 4 ص 231.
ج5، ص 21
و نزد جمعى ابتدا از زمان نزول سوره يعنى ماه شوال تا انقضاى ماههاى حرام يا مراد روز تبليغ يعنى نحر تا اتمام اشهر حرم که آن بقيه ذو الحجه و همه محرم پس مجموع پنجاه روز است. يا مراد از روز نحر تا دهم ربيع الاخر.
و به هر تقدير چون اين ماهها منقضى گرديد. فَاقْتُلُوا الْمُشْرِکِينَ: پس بکشيد مشرکان را که معاهده نکردند يا نقض عهد نمودند. حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ: هر جا که يابيد در حل يا حرم در اشهر حرم يا غير آن. اين آيه شريفه ناسخ هر آيتى است که در باب صلح و اعراض نازل شده. وَ خُذُوهُمْ: و بگيريد کفار را به اسيرى.
وَ احْصُرُوهُمْ: و باز داريد ايشان را از زمين، و منع آنان نمائيد از تصرف در بلاد اسلام. يا حبس ايشان کنيد نزد خود به قيد و اسر. وَ اقْعُدُوا لَهُمْ کُلَّ مَرْصَدٍ:
و بنشينيد براى قتل و اسر کفار به هر طريق و به هر مکانى که گمان داريد عبور کنند، و مضيّق سازيد راهها را بر ايشان تا متمکّن شويد از گرفتن آنها. و سد طريق بر آنها گردد تا در بلاد منتشر نشوند.
فَإِنْ تابُوا: پس اگر توبه و رجوع نمايند از شرک به ايمان و منقاد شرع شدند. وَ أَقامُوا الصَّلاةَ: و بپاى دارند نماز را، يعنى به اعتقاد قلبى و شرايط آن را بجاى آرند. وَ آتَوُا الزَّکاةَ: و بدهند زکات مال خود را، و از اين دو عمل بدنى و مالى، دليل تصديق ايشان ظاهر شود. فَخَلُّوا سَبِيلَهُمْ: پس خالى کنيد راه ايشان را و دست بداريد از ايشان تا هرجا خواهند روند. إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ:
بدرستى که خداى متعال آمرزنده است گناهان گذشته آنها را. مهربان است به اعطاى ثواب بى‌حساب بديشان. اين جمله مؤکده، تعليل امر است به تخليه، يعنى ايشان را واگذاريد بعد از ايمان آوردن، زيرا خداى تعالى مغفور سازد گناهان گذشته ايشان را، و مهربان است که به سبب توبه، ثواب عظيم و جنت نعيم را به ايشان کرامت فرمايد.
تبصره- بعضى استدلال نموده‌اند به آيه شريفه بر آنکه تارک الصلوة عمدا واجب القتل است، زيرا حق تعالى واجب فرموده امتناع از قتل مشرکان را به شرط توبه و اقامه صلاة، پس چون اقامه صلاة نکردند واجب شد قتل ايشان؛ لکن صحيح آن است که ترک نماز به استحلال موجب قتل است و قوله تعالى
ج5، ص 22
«فَإِنْ تابُوا» شاهد اين معنى است، پس حديث مشهور من ترک الصّلوة متعمّدا فقد کفر مخصوص است به قيد استحلال و تارک زکات نيز مثل تارک صلاة، و همچنين است هر که انکار نمايد يکى از ضروريات دين را.
حصين بن فضل گفته: «1» اين آيه ناسخ جميع آياتى است که متضمن عفو و فديه و اعراض از کافران است. ضحاک گفته «2» منسوخ است به آيه «فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِداءً». «3» و صحيح آنست که هر دو آيه محکم‌اند، زيرا اتفاق است که در اول اسلام تا حين وفات پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هم قتل بود هم عفو و هم فداء، و مؤيد اين است روايت عطا که «4»: مردى را خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آوردند، نامش امامه و سيد يمامه بود. حضرت فرمود: يا اسلام آور يا فديه بده و الّا يا تو را بکشم يا آزادت کنم. گفت: يا محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اگر مرا بکشى مرد بزرگى را کشتى، و اگر فدا ستانى از مرد بزرگى فدا گرفتى، و اگر آزاد کنى مرد بزرگى را آزاد فرمودى، و اسلام آوردن از من بعيد است.
حضرت فرمود: برو که آزادت نمودم. چون امامه فرمايش حضرت شنيد گفت:
اشهد ان لا اله الّا اللّه و انّک رسول اللّه: کرم و حسن خلق تو دليل بر نبوت تو باشد، پس به يمامه رفت. هيچ کس را نگذاشت که طعام به مکه برد و گفت: ايشان را طعام ندهم تا ايمان آورند. و اهل مکه هنوز با پيغمبر در مقام محاربه بودند، پس ملجأ شده، نامه خدمت حضرت نوشتند، شکايت از امامه بر منع طعام؛ حضرت نامه به او نوشتند که: يا ابا يمامه، منع طعام از مکّيان مکن. او به قول پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ايشان را طعام داد.
«1» منهج ج 4 ص 232.
«2» همان مدرک.
«3» سوره محمّد آيه 4.
«4» منهج ج 4 ص 232.
ج5، ص 23