تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ «11»
شأن نزول «1»- مفسرين نقل نموده که کفار به نزول عذاب استعجال مى‌کردند، آيه شريفه نازل شد:
وَ لَوْ يُعَجِّلُ اللَّهُ لِلنَّاسِ الشَّرَّ: و اگر تعجيل فرمايد خداى تعالى براى مردمان به اجابت دعاى بد، زمانى که بخواهند آن را براى خود و اهالى خود در موقع غيظ و ضجر و طلب عجله نمايند در آن، مثل قول شخص که در موقع غضب گويد خدا مرا مرگ دهد يا خدا تو را بکشد يا خير نبينى و مثل قول والدين در باره اولاد که خدا تو را نيامرزد و خير ندهد و مرگ بدهد و غيره، از نفرينهائى که شخص در وقت دلتنگى و آزردگى به خود و به اهل خود نمايد، حاصل آنکه حق تعالى مى‌فرمايد اگر اين نفرين‌ها را من اجابت فرمايم. اسْتِعْجالَهُمْ بِالْخَيْرِ:
همچنانکه اجابت شود براى ايشان دعاى به خير، وقتى که تعجيل کنند آن را و بخواهند. لَقُضِيَ إِلَيْهِمْ أَجَلُهُمْ: هر آينه حکم شود بسوى ايشان اجلشان، يا رانده شود به ايشان مرگشان و هلاک گردند، و لکن حق تعالى تعجيل نفرمايد به اهلاک ايشان، بلکه مهلت دهد تا آنکه توبه نمايند، چون نفرين را از صميم قلب ننمايند و بعد پشيمان مى‌شوند. شهر بن حوشب گويد: «2» در کتب خوانده‌ام که حق تعالى موکلان و ملکين را فرمايد آنچه بنده من در حال ضجاره و سختى گويد بر او منويسيد، و در اين معنى است قوله تعالى «وَ يَدْعُ الْإِنْسانُ بِالشَّرِّ
«1» منهج ج 4 ص 358.
«2» منهج ج 4 ص 358.
ج5، ص 271
دُعاءَهُ بِالْخَيْرِ وَ کانَ الْإِنْسانُ عَجُولًا» «1» و نزد بعضى معنى آنکه: اگر تعجيل فرمايد خداى تعالى براى مردمان عقابى که مستحقند به سبب معاصى مانند تعجيل در خير دنيا هرگاه مصلحت باشد، هر آينه فانى شوند، زيرا بنيه انسان در دنيا، طاقت و تحمل عذاب آخرت را ندارد، بلکه توانائى کمتر از آن را هم ندارد، و حق تعالى در موقعش به ايشان رساند. و تسميه عقاب به شر از جهت مشقت و صدمه‌اى است که در آن باشد، و فايده تأخير آنست که اگر تعجيل شود، عقاب، هر آينه، تکليف زايل نگردد مگر به موت؛ و هرگاه عجله در مرگ شود احدى باقى نخواهد ماند.
فَنَذَرُ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا: ما تعجيل نمى‌کنيم و حکم به هلاکت ايشان نمى‌فرمائيم، پس مى‌گذاريم آنان را که اميد ندارند به رسيدن عذاب و ثواب ما، يعنى به حشر و قيامت و احوال متعلقه به آن ايمان نيارند و تصديق نکنند. فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ: در سرکشى و کفرشان متحير و سرگردان، يعنى به طريق استدراج، ايشان را وا مى‌گذاريم متحير و سرگردان در ضلالت و کفر و عدول از حق به باطل و تمردشان در ظلم شدت حيرانى به سبب سوء اختيارشان در اعراض از حق.