تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ مَرَّ کَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ کَذلِکَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ ما کانُوا يَعْمَلُونَ «12»
«1» سوره اسراء آيه 11.
ج5، ص 272
بعد از آن از قلت صبر انسان بر ضرر و شدائد و بليات اخبار مى‌فرمايد:
وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ: و هرگاه برسد به آدمى سختى و رنجى نفسانى يا مالى. مراد جميع کفارند يا وليد بن مغيره يا عتبة بن ربيعه و يا اکثر بنى نوع بشرند که وقتى برسد به او بلا و مشقت و سختى از سختيهاى دنيا. دَعانا لِجَنْبِهِ: بخواند ما را به اخلاص تمام براى خلاصى از آن در حالى که تکيه کرده باشد بر پهلوى خود، يعنى به رختخواب باشد از آن رنج. أَوْ قاعِداً أَوْ قائِماً: يا در حالت نشسته يا ايستاده، و فايده ترديد تعميم دعاست در جمله احوال يا براى اصناف آلام و مضارّ و کوشش نمايد در دعا و طلب عافيت، و غرضش نيل ثواب نباشد بلکه زوال درد و محنت است. يا هرگاه انسان را بلائى رسد در حالت خوابيده يا نشسته يا ايستاده، بخواند ما را براى کشف و رفع آن.
فَلَمَّا کَشَفْنا عَنْهُ ضُرَّهُ: پس چونکه برداريم و ببريم از او رنج و مضرّت را، يعنى رنجورى را به صحت، و فقر را به دولت و فاقه را به وسعت بدل نمائيم.
مَرَّ: برود بر همان راهى که بوده از کفر و عصيان و به طريقه اول مستمر شود به حالت اعراض از شکر گذارى ما در دفع بلا. کَأَنْ لَمْ يَدْعُنا إِلى ضُرٍّ مَسَّهُ:
گويا که او نخوانده است ما را به کشف ضرّى و دفع رنجى که به او رسيده بود هرگز و ابدا سؤال از ما ننموده بود در دفع شدت. کَذلِکَ زُيِّنَ لِلْمُسْرِفِينَ: مانند اين تزيين، آراسته و زينت داده شده است مر اسراف‌کنندگان را که از حد تجاوز نموده‌اند. ما کانُوا يَعْمَلُونَ: آنچه بودند که بجا مى‌آوردند از استغراق در ملاهى و اعراض از قبول اوامر و نواهى.
حاصل آيه آنکه: چنانچه شيطان و اقرانش زينت داده ترک دعا را در زمان راحت و فراغت، همچنين زينت داد براى مشرکين اعمالشان را؛ و تسميه مشرک به مسرف، به جهت آنست که انفاق مى‌کند سرمايه خود را از استعداد شريف قواى بدنيه و اموال نفيسه را در امور خسيسه زائله از اصنامى که پست‌تر هر چيز، و شهوات فانيه‌اى که اصل و دوامى ندارد. و مسرف در لغت کسى است که انفاق کند مال کثير را براى غرض خسيس، بنابراين صحيح باشد تعبير مذکور، يا زينت دهند بعض مسرفين براى بعض ديگر ترک دعا را نزد نعمت.
ج5، ص 273
تنبيه- حق تعالى در اين آيه شريفه تحريص فرموده امت مرحومه را بر آن که در حين رخا و عافيت بعد از شدت و بليت، متذکر حسن معامله و مرحمت خاصه الهى شوند، و بر جزيل نعم سبحانى شکر گزارى کنند و ادامه آن را از درگاه حضرتش مسئلت نمايند، و بر محنت و بليه صبر پيشه کرده به جهت قصد اجر و ثواب.
در کافى «1» باسناده عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال ينبغى للمؤمن ان يکون فيه ثمان خصال و قور عند الهزاهز صبور عند البلاء شکور عند الرّخاء قانع بما رزقه اللّه تعالى لا يظلم الاعداء و لا يتحامل للأصدقاء بدنه منه فى تعب و النّاس منه فى راحة انّ العلم خليل المؤمن و الحلم وزيره و الصّبر امير جنوده و الرّفق اخوه و اللّين والده.
حضرت صادق عليه السّلام مى‌فرمايد: شايسته و سزاوار مؤمن اين است که در او هشت صفت باشد: 1- موقر باشد نزد شوخيها. 2- صابر نزد بلاء. 3- شکر گزار نزد نعمتها. 4- قناعت کننده به آنچه خداى تعالى روزى او ساخته.
5- ظلم به دشمنان خود نکند. 6- متحمل وزر، به جهت خاطر دوستان نشود، يا تحمل ننمايد از قبل ايشان امور شاقه‌اى را که عاجز باشد از بجا آوردن آن. 7- بدنش از خودش در زحمت است به سبب وادار نمودن به تکاليف الهى. 8- مردم از او در راحتند که اذيت و آسيبى از او نيابند. بتحقيق علم، دوست مؤمن است، چنانچه انسان، مفارقت دوست خود را نکند و تجاوز از مصلحت او ننمايد، همچنين سزاوار انسان آنکه مفارقت علم و تجاوز از مقتضيات آن ننمايد، و ايضا دوست انفع مردمان براى شخص، و نجات دهد او را از مهالک، همچنين علم نافعترين چيزها و منجى است از مهالک دنيا و آخرت، و صبر امير لشکر عقل است، چه اکثر آنها تمام نشود بدون صبر، و مدارا نمودن به منزله برادر مؤمن است در نصرت و اعانت و نجات از مهالک، و نرمى نمودن به منزله پدر است، يعنى نفع دهد براى او مانند نفع پدر براى پسر يا سزاوار آنکه مراعات شود
«1» ج 3 ص 47.
ج5، ص 274
مانند رعايت پدر.