تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ جَعَلْناکُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ کَيْفَ تَعْمَلُونَ «14»
«1» نهج البلاغه فيض خطبه 181 ص 594.
ج5، ص 276
ثُمَّ جَعَلْناکُمْ: پس قرار داديم شما را اى امت محمّد صلّى اللّه عليه و آله.
خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ: خليفه و جانشينان گذشتگان در زمين. مِنْ بَعْدِهِمْ: بعد از اهل قرنهائى که هلاک شدند و مسکن و مقام ايشان را به شما گذاشته و شما را بر جاى ايشان رها نموديم. لِنَنْظُرَ کَيْفَ تَعْمَلُونَ: تا ببينيم در صورت شهادت بعد از آنکه دانسته‌ايم به غيب که شما چگونه عمل خواهيد نمود از خير و شر، تا با شما به مقتضاى اعمال شما معامله کنيم، اگر خير است ثواب، و اگر شر است عقاب.
تبصره- در مجمع- قوله «لِنَنْظُرَ» به جهت دلالت است بر آنکه معامله حق تعالى با بندگان، مانند معامله مختبر است که عالم به شى‌ء نباشد تا مجازات دهد او را بر وفق آنچه از او ظاهر مى‌شود، آنچه به علم ازلى مى‌داند که بجا آورد به جهت مظاهرت در عدل. و اطلاق نظر بر معنى حقيقى شايسته حق تعالى نيست، زيرا يا به معنى تفکر و صدور آن از قلب است، و يا به معنى تقليب حدقه چشم؛ و هيچيک جايز نيست بر ذات احديت الهى، پس اطلاق آن نسبت به مقام سبحانى بر وجه مجاز و اتساع باشد، چه نظر براى طلب علم [باشد]، پس مراد نظر در آيه شريفه، لازم آن است که علم باشد.
نکته- قوله «کَيْفَ تَعْمَلُونَ» کيف، معمول تعملون است، چه استفهام حاجب باشد از آنکه با ما قبل آن در آن عمل کند، و فايده آن دلالت است بر آنکه معتبر در جزاى افعال جهات و کيفيات آن است نه عمل من حيث هى، و لذا عمل گاهى متصف به حسن، و گاهى متصف به قبح شود.