تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا أَوْ بَدِّلْهُ قُلْ ما يَکُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ ما يُوحى إِلَيَّ إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ «15»
ج5، ص 277
شأن نزول «1»- کلبى نقل نموده که جماعتى از کفار قريش مانند عبد اللّه ابىّ و وليد بن مغيره و امثال ايشان خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله گفتند:
آيتى بياور که سادات عرب را از عبادت بتان لات و منات و عزّى باز ندارد، و ذمّ آنها را ننمايد، حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود:
وَ إِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ: و زمانى که خوانده شود بر مشرکان مکه آيات منزله قرآن که واضح المعنى است در حلال و حرام و ساير شرايع و احکام.
قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنَا: گويند آن کسانى که اميد ندارند رسيدن به ثواب و عقاب ما را در روز حساب، يعنى منکر معاد و حشر و جزاى اعمال هستند. ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هذا: بياور به قرآنى غير از اين که بر ما مى‌خوانى، يعنى کتابى که در آن ذکر بعث و حشر و ثواب و عقاب و معايب الهه ما و آنچه به غضب و خشم آرد از امور مذکور در آن نباشد. أَوْ بَدِّلْهُ: يا تبديل و تغيير بده قرآن را، يعنى آيتى که مشتمل بر امور مذکوره است بجاى آن آيتى وضع کن که منطوى باشد بر بيان ثواب و مدح الهه ما. و غرضشان از اين قول آن بود که آنها را بر طريق خود گذاشته و منع ايشان نکند.
قُلْ ما يَکُونُ لِي: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله در جواب ايشان سزاوار نيست مرا.
أَنْ أُبَدِّلَهُ مِنْ تِلْقاءِ نَفْسِي: اينکه تبديل کنم قرآن را از جانب نفس خود، يعنى به خودى خود نمى‌توانم قرآن را تغيير و به زياده و کم در آن تصرفى نمايم، زيرا قرآن معجزه و کلام خلّاق عالم است و من قادر بر اتيان او نيستم. إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا ما يُوحى إِلَيَ: متابعت و پيروى نمى‌کنم مگر آنچه را که وحى کرده
«1» مجمع ج 3 ص 97.
ج5، ص 278
مى‌شود به من از حق تعالى بى‌زياده و کمى.
تنبيه- آيه را اشاراتى است: 1- تعليل عدم تبديل است براى خود، زيرا کسى که در امرى متبع به غير خود باشد، مستبد و مستقل نيست به تصرف در آن به وجهى از وجوه. 2- جواب است مر نقض به نسخ بعضى آيات آن را به بعض ديگر. 3- رد تعريض کسانى است که گويند قرآن از کلام و مخترعات آن حضرت، و لذا تبديل آن را به عصيان تسميه فرموده که: إِنِّي أَخافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي: بدرستى که من مى‌ترسم اگر نافرمان شوم به پروردگار خود به تبديل قرآن. عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ: عذاب روز بزرگ را که قيامت باشد. و در اين ايما و اشعار است به آنکه ايشان به اين اقتراح، مستوجب عذاب عظيمند.
تنبيه- آيه شريفه دلالت نمى‌کند بر عدم نسخ قرآن به سنت، چه آن حضرت در اين صورت از پيش خود نسخ حکم قرآنى ننموده به سنت، بلکه تبديل آن از جانب خداوند سبحان است به طريق وحى و کريمه «وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْيٌ يُوحى» «1» شاهد اين است.